Obično o dobu od prije pet ili više stoljeća kažemo da je to bio „mračni srednji vijek“, ali objektivno mi o tom vremenu znamo jako malo. Ta stoljetna udaljenost je za nas toliko velika a naše prosječno znanje toliko je malo, da kada god se nagnemo nad dubinu tog vremenskog bunara, nama se priviđaju šumovi čudnih bića, krici vještica i jauci običnih smrtnika. Kako je izgledao srednji vijek u Srbiji? Što su ljudi tada čitali, što su zapisivali, kakve su teme bile relevantne i kako su se zvale knjige koje su se tada pisale? O tom starom vremenu, o srednjem vijeku u Srbiji, razgovaramo s Irenom Plaović, docenticom na kolegijima iz srednjovjekovne književnosti i retorike na Filološkom fakultetu u Beogradu.

Što je to „Srbljak“?

To je poseban tip bogoslužbene knjige, u kojoj se nalaze himnografski, crkveni sastavi, službe, posvećene srpskim svecima. Ta ideja da se u jednoj rukopisnoj knjizi u srednjem veku nalaze dela koja su tematski usmerena na svete ljude srpskog porekla nije baš bio čest slučaj u to vreme, jer slavljenje pravoslavnih svetaca tada nije toliko podrazumevalo i njihovu nacionalnu pripadnost. Obično su se službe ili crkveni sastavi nalazili u raznim zbornicima, služabnicima, zapisima crkvenih pesama, bogoslužbenim knjigama, zajedno sa prevodima crkvenih tekstova. Na planu proze, osim „Srbljaka“ još jedina takva velika i monumentalna zamisao bio je „Danilov zbornik“ koji obuhvata žitija (živote) arhiepiskopa i vladara srpskih u srednjem veku i još poneki slični interesantni primerci. Knjiga „Srbljak“ je takoreći srpski minej, bogoslužbena knjiga, u kojoj su zastupljeni samo srpski sveci, naprosto radi jednostavnijeg korišćenja u lokalnim sredinama.

„Srbljak“ je bogoslužbena knjiga posvećena samo srpskim svecima, iako tada to nije bio čest slučaj, jer slavljenje pravoslavnih svetaca nije podrazumevalo i njihovu nacionalnu pripadnost

Zašto je „Srbljak“ zanimljiv današnjim generacijama?

Bogoslužbena knjiga „Srbljak“ je dobar primer za istraživanje srpske srednjovekovne književnosti koja je u to vreme već imala svest o vlastitoj kulturi. Postoji izdanje „Srbljaka“ iz 1970. godine koje su priredili Đorđe Trifunović i Dimitrije Bogdanović na jedan popularan i dostupan način, prevevši ga sa crkvenoslovenskog jezika na savremeni srpski, ali i objavivši srpskoslovenski tekst u transkripciji na savremenu ćirilicu i to izdanje izazvalo je u javnosti i veliki interes i velike kritike. U vreme kada je izašao, njihov „Srbljak“ je naišao na otpor, a danas se u medievistici, u proučavanju srednjeg veka, on smatra izdanjem od ključnog značaja.

Čuvari istorije

U srednjem vijeku govorimo uglavnom o rukopisnoj kulturi, ne o kulturi štamparstva. Kakvo je to bilo vrijeme kada je knjiga u pitanju?

Rukopisne knjige su tada bile retke i teško je bilo do njih doći. Knjiga je bila nedostupna velikom broju ljudi i jedino su manastirske biblioteke ili biblioteke pojedinih srpskih vladara bile intelektualna vrela u kojima su se sakupljale knjige. Knjige su imale privilegovani status čuvara nasleđa: one su se obnavljale, restaurirale i prepisivale i neke od njih nastajale su u razdoblju od više vekova. Mnogo srpskog srednjovekovnog rukopisnog blaga bilo je za vreme Drugog svetskog rata ukradeno, odnošeno, nestalo ili rasuto. I danas naših rukopisa ima po Austriji, Mađarskoj, Rusiji, Češkoj, Nemačkoj, čak i u Engleskoj i u Irskoj.

U vašem naučnom radu, srpska srednjovjekovna književnost nije predstavljena kao muzej nego kao živo nasljeđe. Odakle proizlazi vitalnost te baštine? 

Mi smo dugo godina živeli u uverenju da je srednjovekovna književnost nešto kao spomenik pismenosti ili tek kao neki istoriografski izvor. Moj rad sa studentima naveo me je na pitanje šta bi od te stare kulture i književnosti današnjim mladim ljudima moglo da izazove živo interesovanje. Vreme srpske srednjovekovne književnosti od 12. do 18. veka je duže nego čitava srpska književnost od tada do danas. U tom smislu takva književnost mora da bude predstavljena sa svim svojim detaljima i promenama, a ne kao neki zatvoreni istorijski monolit.

Što nam taj otvoreniji ugao gledanja na srpsku srednjovjekovnu književnost omogućava?

Taj susret sa jednom tako starom književnošću može da nam postavi izazovno pitanje šta književnost uopšte ima da bude. Jer još od gimnazije naše shvatanje književnosti je devetnaesti vek pa do danas: Njegoš, Aleksa Šantić, Branko Miljković, Dostojevski, Andrić, Crnjanski i to je to. A onda se na fakultetu mladi čovek susretne sa nekim drugačijim tekstom, žitijima svetaca, kakvom vizantijskom pričom, drugačijim slovima… Tada je potrebno vreme da se shvati da u tim čudnim jezičnim i poetskim oblicima ima jako puno originalnosti, drugačije od originalnosti kako je mi danas posmatramo.

Što znači originalnost kada je u pitanju srpski srednjevjekovni pisac?

Srpski srednjevekovni pisac ne teži da bude drugačiji, nego traži razne načine da iskaže uvek istu istinu o vaseljeni, o istoriji i o smislu života. Dakle on ima jedno veliko ubeđenje da je njegov posao da govori istinu. On u tom smislu ima nešto što je Dimitrije Bogdanović lepo formulisao, a to je da srednjovekovni pisac ima „metafizičku odgovornost za reč“. U tom smislu najveća moguća uvreda za srednjovekovnog pisca žitija svetaca bila bi da mu kažete da to što on piše je fikcija. Radi se o tome da su tadašnji ljudi istinu o svecima i o duhovnom životu smatrali većom istinom od one istine koju su oni živeli svaki dan.

Tko su u stvari bili ti pisci? Jesu li bili slavni, da li su bili tašti?

Ti ljudi nisu sebe doživljavali nekim posebno genijalnim pojedincima, kao što je moguće da se pisci doživljavaju danas, nego su se smatrali posrednicima u saopštavanju neke istine, ili kao čuvari vatre takve istine. Ipak, ti ljudi nisu bili potpuno anonimni i pronalazili su načina da se nekim „krajegranesijem“, nekim akrostihom – potpišu ili daju do znanja ko su oni. Ili, kao što je radio Domentijan, hagiograf Svetog Save, oni su ostavljali zapise, u kojima su pisali i kakav je bio njihov odnos prema onome o kome pišu. Srednjovekovni pisci su bili skromni ljudi, ali oni jesu bili svesni sebe, ko su i šta su.

Umberto Eko je jednom rekao da svako tko danas ima kompjuter misli da je pisac. U srednjem vijeku ne samo da nije bilo kompjutera, nego je bio rijedak i štamparski stroj. Kakav je tada bio „status pisca“?

U srednjem veku pisanje nije bio individualni čin. Oni koji su bili pisari često nisu bili autori onoga što su pisali. Tu razliku između pisca i pisara savremeni svet ne shvata odmah. Između teksta koji mi čitamo u prevodu i nekog zamišljenog autografa, originalnog rukopisa, nalazi se niz prepisivača, zatim tu je priređivač koji izdaje tekst, pa onda na kraju i prevodilac. Ono što je važno jeste da su u rukopisnoj kulturi dela čuvana u prepisima. Tako je Domentijanovo „Žitije Svetog Save“ sačuvano u tri prepisana primerka, a neki pisci kao Kliment Ohridski i Crnorizac Hrabar sačuvani su u više desetina primeraka. Zamišljeni original, autograf, verovatno nije uvek smatran dovoljno vrednim da bi se čuvao, već su ga daljnji prepisivači dorađivali, a iluminatori oslikavali i ulepšavali. Povodom Umberta Eka setila sam se jedne dosetke rimskog učitelja retorike Kvintilijana, koji je kazao kako čovek može da se pravi da je filozof, ali ne može da se pravi da je rečit. Ili jesi ili nisi.

Pohvale knezu Lazaru

Kakva je bila uloga govorništva u srednjem vijeku?

Jedan od kolegijuma koji predajem na fakultetu je retorika, upravo zato što su se rečitost i besednišvo u srednjem veku, pa tako i u Srbiji, smatrali neobično važnim. Postojale su u tom smislu i retorske škole u Vizantiji, a srpsku retoriku srednjeg veka predstavljale su u prvom redu pohvale: pohvale svetima, pohvale vladarima. U našoj tradiciji knez Lazar ima najviše pohvala, pa onda su tu i pohvale Simeonu i Savi i drugima. Te pohvale su se inače izgovarale u crkvi i predstavljaju vrlo stari žanr, još iz vremena antike. Uz himnografiju i žitija svetaca, pohvale su treći glavni žanr srpske srednjovekovne kulture.

Tko su bili srpski sveci?

Naša originalna srednjovekovna književnost počinje sa Svetim Savom, koji piše službu i žitije svog oca, Svetog Simeona i tada počinje da se stvara jedan specifičan podžanr, koji će biti specifičan za srpsku književnost, a to će biti žanr vladarskog žitija. Kategoriju žitija, opisivanja života svetaca, srpska srednjovekovna književnost preuzela je od Vizantije, ali samosvojan žanr u toj književnosti biće žitije vladara, naročito zato jer je vladarska porodica Nemanjića postala tzv. svetorodna loza i to je bio epitet koji se vezivao samo za njih.

Kakav je odnos između srednjovjekovne narodne usmene književnosti i crkvene rukopisne književnosti?

Dobar primer te razlike je priča o knezu Lazaru pred Kosovski boj. Pisana književnost spominje samo njegov kratak govor vojnicima pred bitku u kome knez Lazar govori o moralnom dugu koji svaki vojnik mora da plati, i o koncepciji smrti za Hrista i braću svoju, dok usmena književnost govori o „Lazarevoj kletvi“, što bi u srednjovekovnoj književnosti, u kontekstu Lazarevog svetačkog lika, bilo nemoguće. Takođe, u crkvenim spisima ne postoji etnički animozitet između Srba i Osmanlija, nego su njihove razlike bile verske prirode. I sam osmanlijski pohod na Srbiju bio je tada viđen u biblijskom kontekstu.

Što bi to značilo?

Kada se čitaju ti stari opisi bitke na Marici 1371. i bitke na Kosovu 1389. godine oseća se kako apokaliptični ton raste, zato što su u religioznom shvatanju Osmanlije predstavljale Božiju kaznu Srbima za grehe koje su počinili. Među tim gresima su grehovno mučeništvo, nasilje i ubistva unutar vladarskih porodica, naročito u slučaju cara Dušana. Za razliku od narodnih pesama gde se rađa herojski ciklus obrane od zavojevača, u crkvenoj literaturi preovladava diskurs kazne, apokalipse i kraja sveta. Ta dva pogleda na jedan isti događaj u dalekoj prošlosti uče i nas današnje ljude da ne budemo slepi na jedno oko i da stvari u našoj stvarnosti gledamo na celoviti način.

Za razliku od narodnih pesama gde se rađa herojski ciklus obrane od zavojevača, u crkvenoj literaturi preovladava diskurs kazne, apokalipse i kraja sveta

Što bi bio posao istraživača srpske kulture srednjeg vijeka?

Posao nas književnih istoričara, medievista, jeste da ljudima približimo i istorijske i estetske vrednosti tih starih vremena, koja su potpuno neistražena. Srpski srednjovekovni pisac Domentijan je naš Dante, a Teodosije Hilandarac i naši prvi klasici nalaze se u rangu jednog Njegoša i Andrića. Srednji vek je bio momenat velikog uspona srpske kulture, koji je zbog istorijskih okolnosti bio zaustavljen. Ruska kultura je tek u novom veku počela da preuzima primat, a do tada imate u ruskoj kulturi periode koji se označavaju „južnoslovenskim uticajem“. Današnji istraživači treba da prevaziđu kompleks kako su Srbi mlada kultura, koja se javlja tek od 19. veka i koja stalno kaska za evropskim narodima. Ta kultura je bila i mediteranska i vizantijska i srednjoevropska, što osim književnosti recimo najbolje dokazuju naši srednjovekovni manastiri sa svojom arhitekturom i freskopisom. Srpski srednji vek je tako star, a nauka o njemu je tako mlada.