Važno je da budemo na mapi obilježavanja svih važnih istorijskih datuma, poručio je sredinom jula Dragan Vođević, načelnik Mrkonjić Grada gdje se ove godine održava centralno obilježavanje Dana sjećanja na sve stradale i prognane Srbe u akciji „Oluja“. I doista, otkako Republika Srpska i Srbija zajednički organizuju komemoraciju 4. avgusta, a što je praksa posljednjih nekoliko godina, za mjesto događaja birana su područja koja su na neki način povezana sa Krajišnicima, tamo gdje su mnogi završili nakon što su protjerani sa svojih ognjišta i počeli nove živote ili na rutama kojima su prolazili u izbjegličkoj koloni. Na samim stratištima, na području današnje Hrvatske, takav događaj je iz poznatih razloga nemoguće organizovati, ali oni koji vode računa o obilježavanju značajnih istorijskih datuma ove godine su odlučili da komemoraciju održe u gradu koji je dramatično postradao u jesen 1995. godine, ne direktno u akciji „Oluja“, nego u operacijama koje su sa njom povezane, a zvale su se „Maestral“ i „Južni potez“. Mrkonjić Grad, a o tome se govori manje nego što bi trebalo, jedna je od najvažnijih tačaka srpskog stradanja u ratovima na području bivše Jugoslavije i ovogodišnja komemoracija bila je prilika da nešto više o tome sazna cijeli region. Otuda i motiv za riječi načelnika opštine sa početka ove priče.
Zločin koji su u Mrkonjić Gradu u jesen 1995. godine počinile snage regularne hrvatske vojske ulazi u red jednog od najvećih u ratu na području bivše Jugoslavije, a svakako je najveći koji nije dobio nikakav pravosudni epilog. Naime, u periodu od 10. oktobra, pa do kraja tog mjeseca na području opštine ubijeno je više stotina ljudi i učinjena materijalna šteta vrijedna, procijenjeno je kasnije, blizu 680 miliona maraka. Zločin u Mrkonjić Gradu direktna je posljedica akcija „Južni potez“ i „Maestral“ koje je Hrvatska vojska, zajedno sa tzv. Armijom BiH, izvela na području zapadnokrajiških opština. Te akcije su uslijedile kao svojevrstan nastavak akcije „Oluja“ tokom koje je protjerano oko 220.000 Srba, a ubijeno blizu 2.000.
Kada su nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma prvi Srbi počeli da obilaze svoja ognjišta na području ove opštine, mnogi su zatekli stravične prizore. Mnogi su u svojim kućama zatekli ubijene članove vlastite familije, leševe u poodmakloj fazi raspadanja. Kuće i pomoćni objekti su bili popaljeni ili išarani ustaškim grafitima.
A onda je s početkom proljeća uslijedio novi šok. Na gradskom groblju u Mrkonjić Gradu pronađena je masovna grobnica, ispostavilo se najveća masovna grobnica za Srbe u BiH. Ekshumacija je počela 10. aprila, a proces je predvodio legendarni srpski patolog Zoran Stanković. U narednih nekoliko dana iz grobnice je ekshumirano 181 tijelo, među kojima 97 boraca Vojske Republike Srpske, tri policajca i 81 civil od čega 10 žena. Najstarija žrtva imala je 88 godina. Obdukciju je uradio dr Stanković, a njegovi nalazi su pokazali svu stravičnost kojoj su žrtve bile izložene. Ispostavilo se da su većini ruke bile vezane, te da su usmrćeni ili hicima iz blizine ili udarom tupih predmeta, najvjerovatnije kundakom, u glavu. Slike strave iz Mrkonjića brzo su obišle region pokazujući sav užas razmjera ovog zločina, ali… Sve se završilo na slikama.
Za ovaj zločin bukvalno niko nije odgovarao. Iako su u prethodne tri decenije podnošene krivične prijave, iako je zločin uredno dokumentovan, iako postoje brojni dokazi, niko, ni pravosudni organi u Hrvatskoj, a ni oni u Sarajevu nisu otvorili proces. Prijavljeni su neki od tadašnjih najistaknutijih hrvatskih oficira kao što su Ante Gotovina, Damir Krstičević, Ante Kotromanović, Željko Glasnović, Ljubo Ćesić Rojs… Šanse da ova zlodjela istraže hrvatski sudovi bile su minimalne, ni Haški tribunal se nije pretjerano zanimao za ovaj zločin, pa je porodicama žrtava preostalo samo Sarajevo, odnosno Tužilaštvo BiH. Nada je tinjala decenijama, pa prestala. Predmet i dalje postoji, a u posljednjem oglašavanju Tužilaštva BiH, prije nekoliko godina, saopšteno je da Ante Gotovina nije predmet istrage, niti osumnjičeni.
Iz svega toga sasvim je jasno zašto je za mjesto ovogodišnje komemoracije žrtvama „Oluje“ izabran baš Mrkonjić Grad. Te 1995. godine „oluja nad Krajinom“ oduvala je i jednu opštinu u Republici Srpskoj, praktično je sravnivši sa zemljom. Otuda je važno barem pamtiti, jer pravda za Srbe, ne samo u ovom slučaju, odavno je nedostižna.
