fbpx

Ćirilica je mnogo više od sredstva komunikacije

Ćirilica je mnogo više od sredstva komunikacije

Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on email
Email
Share on facebook
Share on twitter
Share on telegram
Share on whatsapp
Civilizacijska vrednost i sredstvo komunikacije i razumevanja – ćirilica je često predmet podela i nerazumevanja. U Srbiji nema status koji zaslužuje, a u Hrvatskoj je jedno od malobrojnih razlikovnih identitetskih obeležja, pa je tu situacija dodatno usložnjena

Činjenica da je ćirilica nastala pre više od hiljadu godina, i to za potrebe staroslovenskog jezika, najstarijeg književnog jezika Slovena, dovoljan je razlog da je svi Sloveni, a ne samo Srbi i još poneki narodi, proslavljaju kao jednu od najvećih svojih, pa i svetskih, civilizacijskih vrednosti – kaže za P-portal Rajna Dragićević, profesorka na Katedri za srpski jezik na Filološkom fakultetu u Beogradu, podsećajući i na vredno ćirilično nasleđe baštinjeno kroz vekove.

Ćirilica, kao izvorno pismo srpskog naroda, na kom su zabeleženi svi tragovi i svedočanstva postojanja i kulturne delatnosti kroz vekove, na kom se širilo obrazovanje, nauka, književnost, kultura uopšte, danas je često personifikovana u negativnim kontekstima. Civilizacijska vrednost i sredstvo komunikacije i razumevanja – često je predmet podela i nerazumevanja. U nekim sredinama, poput Hrvatske, jedno je od malobrojnih razlikovnih identitetskih obeležja, pa je tu situacija dodatno usložnjena. U Srbiji nema status koji zaslužuje. Nema je dovoljno na javnim mestima, u sredstvima informisanja, pa ni u izdavačkoj delatnosti. Sa tim se, bez obzira na mimoilaženja u pogledu načina njene afirmacije, slažu svi vodeći jezikoslovci.

Sreto Tanasić
Sreto Tanasić

– To je ostatak iz komunističkih dana, kada je ćirilica ipak svesno potiskivana iz upotrebe kod Srba, a tome su se pridružile i neke nove snage koje sve čine da ona ne dobije odgovarajuće mesto – upravo zato što je ćirilica, uz srpski jezik i crkvu, jedan od najznačajnijih srpskih identitetskih činilaca – ističe profesor Sreto Tanasić, dopisni član ANURS-a i predsednik Odbora za standardizaciju srpskog jezika, i dodaje da je njen značaj tim veći što je nacionalni i kulturni prostor na kom živi srpski narod ispresecan državnim granicama.

I dok latinica nadire iz svih izvora informacija i još uvek ne postoje tehnički uslovi za njenu ravnopravnu upotrebu sa ćirilicom na internetu ili na mobilnim uređajima, Tanasić ipak smatra da ćirilica nije smetnja za komunikaciju u savremenom svetu.

– Nema problema u tehnologijama, problem može biti u našoj svesti, u odsustvu nacionalnog ponosa što imamo takvu pisanu baštinu na ćirilici ili u negovanju samoporicanja – kaže Tanasić.

– Na ovom pismu stvorena su dela koja idu u evropsku i svetsku riznicu baštine. Da pomenemo srpski spomenik “Miroslavljevo jevanđelje” – jedan od bisera u toj riznici. Pa biografije svetih srpskih kraljeva ili “Dušanov zakonik” iz 14. veka, dakle sve znatno pre nego što su neke danas moćne države i postojale – napominje.

Da je važno graditi i negovati kolektivnu svest o tome da pismo ne može biti kočnica ekonomskog i kulturnog razvoja, ali i da sigurne budućnosti ne može biti bez poznavanja i poštovanja prošlosti i tradicije, slaže se i profesor Milivoj Alanović sa Katedre za srpski jezik i lingvistiku na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu.

– Kada danas govorimo o ćirilici, obično se misli na srpsku ćirilicu, ali ne treba zaboraviti da je ovo pismo nastalo još u 9. veku i da je na njemu vođenja sva tadašnja i potonja svetovna i duhovna komunikacija na prostorima koji daleko premašuju granice nekadašnje jugoslovenske zajednice. Iako su u 18. i 19. veku nastale nacionalne ćirilice, to je bila nužna mera da se savremeni slovenski jezici vernije beleže, koja je pomogla širenje pismenosti – zaključuje Alanović.

Rajna Dragićević
Rajna Dragićević

Govoreći o civilizacijskoj vrednosti ćiriličnog pisma, profеsorka Dragićević podseća da su od 10. do 20. veka najvažnija dela srpske kulture napisana ćirilicom. Kao i da, zostavljajući ćirilicu, zanemarujemo i zaboravu predajemo vekove svoje kulture. Što se tiče položaja i podzastupljenosti ćirilice u javnoj upotrebi, ona objašnjava da odnos između ćirilice i latinice ima i duboku simboličku vrednost. U podeljenom društvu, po njenim rečima, dva pisma ne predstavljaju prednost, već simbole dva sistema vrednosti.

– Kolika je psihološka i kulturološka pukotina između zagovornika ćirilice i latinice najbolje pokazuju podaci iz “Asocijativnog rečnika srpskog jezika”. Asocijacije ispitanika, a to su mladi ljudi koji imaju između 18 i 25 godina, na reči-stimuluse “ćirilica” i “latinica” vrlo su ostrašćene i ukazuju na dva kulturološka modela. Prva pomisao govornika na “ćirilicu” jeste: srpsko, pravoslavlje, Ćirilo i Metodije, staro, tradicija, bukvar, Sloveni, Srbin, crkva, knjiga, slava, istorija, jevanđelje i dr., a asocijacije na reč “latinica” idu u suprotnom smeru: Zapad, engleski, Rim, katolici, ružno, tuđe, strani jezik itd. Očigledno je da sudbina ćirilice zavisi i zavisiće od političke opcije na vlasti i njenih sledbenika, jer se opredeljenje za nju shvata kao nacionalna ili anacionalna politička orijentacija – smatra Dragićević.

Iako je ćirilica kroz vekove bila i ostala primarno pismo srpskog jezika, usled različitih društvenih i političkih okolnosti postojala je i razvijena srpska književna tradicija na latinici, od prostora bivše Austrougarske, zatim i u zajedničkoj državi Južnih Slovena. Pa tu distinkcija na “naše” i “tuđe” ponovo biva problematična.

Profesorka Ivana Antonić sa Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, podsećajući da je ćirilica najsavršenije alfabetsko pismo, sastavljeno samo od monogramskih grafema, takođe podseća na istorijske dokumente koji beleže da su se Srbi hrišćanske – katoličke provenijencije na širem južnoslovenskom prostoru i u ranijim vekovima služili latiničnim pismom.

– Treba nastojati smislenim delovanje s jedne strane podsticati upotrebu ćirilice, a s druge strane u međunarodnim okvirima jasno staviti na znanje da je ćirilica primarno pismo srpskog jezika, ali da se na srpskom jeziku piše i latinicom te da se jezička identifikacija ne može vršiti samo na osnovu pisma kojim je neki dokument napisan – smatra Antonić.

Akademik i ugledni slavista Predrag Piper primećuje da se latinizacija srpske kulture, koja je počela u 19. veku, i dalje sprovodi uz jače ili slabije otpore. On smatra da to nije sasvim spontano jer, kako podseća, svaka okupatorska vlast u Srbiji prvo je ukidala ćirilicu. Ipak, na pitanje kako onda odgovoriti na famozni argument “Šta će Srbima u Hrvatskoj ćirilica ako i u Srbiji zamire”, ističe da je to “jezuitski lukava” i pogrešno postavljena teza, jer iako je latinica, nasleđena iz vremena Jugoslavije i srpskohrvatskog jezika, vidljivija u javnosti, daleko od toga da svi u Srbiji pišu latinicom, a i po važećem Ustavu Republike Srbije pismo srpskoga jezika je – ćirilica.

Predrag Piper

– Ko je Srbin, pisaće ćirilicom makar bio poslednji Srbin na svetu, ili poslednji čovek koji piše ćirilicom, bez obzira na to kako se piše u Srbiji. Ćirilica je za Srbe deo nacionalnog identiteta. Ona kulturološki i simbolički povezuje Srbe u prostoru, vremenu i društvu. Ljudi sa slabijim ličnim i nacionalnim samopoštovanjem spremniji su da se odreknu neke komponente identiteta. Srbi koji su manje ili više “rasrbljeni” lakše se odriču ćirilice, nalazeći za to različita opravdanja ili izgovore – smatra profesor Piper.

Srpska zajednica u Hrvatskoj, međutim, nalazi se u specifičnom i izazovnijem položaju u odnosu na druge zemlje u regionu i svetu. Stigma koja je prati u postkonfliktnom društvu preneta je i na ćirilično pismo. Razbijene ćirilične table od Vukovara do Biskupije možemo nazvati izgovorom, ali je situacija znatno složenija. Iako svaka zajednica, bez obzira na brojnost i često nepovoljno okruženje, treba da nastoji da neguje sve svoje osobenosti i sačuva svoje kulturno nasleđe, a srpska zajednica i – ćirilično pismo, jer je ono danas često jedini pouzdani identitetski znak Srba koje je zadesio manjinski status, nameće se i pitanje izbora, a ne samo izgovora.

– Svakoj savremenoj, organizovanoj građanskoj državi koja pretenduje da bude uzoran okvir za sve svoje građane trebalo bi da bude u interesu da poštuje jezički i u najširem smislu kulturni identitet svakog građanina kao pojedinca, a posebno manjinskih nacionalnih zajednica, a naročito u lokalnim sredinama gde su oni većinski živalj ili su zastupljeni u odgovarajućem procentu – poručuje Ivana Antonić i napominje da u Vojvodini taj procenat iznosi minimalno 15 odsto.

Tako je i Ustavnim zakonom o pravima nacionalnih manjina Republike Hrvatske uređena ravnopravna službena upotreba jezika i pisma kojim se služe pripadnici nacionalne manjine. Ostvaruje se na području jedinice lokalne samouprave, ali tamo gde pripadnici pojedine nacionalne manjine čine najmanje – trećinu stanovnika. Prema popisu stanovništva iz 2011., srpska zajednica u Hrvatskoj to je pravo ostvarila u 21 opštini i dva grada. Te opštine i gradovi imaju obavezu da to urede svojim statutima, a onda zakonske i statutarne odredbe i – primenjuju.

Boris Milošević

– Osim općine Gračac, u svim ostalim općinama i gradovima statuti su usklađeni sa tim zakonom te uređuju primjenu srpskog jezika i pisma, jedino je različita razina primjene zakona. Grad Vrbovsko, primjerice, statutom uređuje ostvarenje na službenu upotrebu srpskog jezika i ćiriličnog pisma, ali se ništa od tog ne primjenjuje, slično je i u općini Donji Kukuruzari. U ostalim općinama su postavljene dvojezične natpisne ploče općinskih organa, ali, primjerice, nisu pisani prometni znakovi na ulazu u naselja – objašnjava potpredsednik Vlade iz redova srpske zajednice Boris Milošević.

Uz sve zakonske, statutarne i službene (ne)upotrebe, srpske institucije u Hrvatskoj nastoje da omoguće svim roditeljima koji to žele da deci obezbede obrazovanje na srpskom jeziku i pismu. Srpsko kulturno društvo Prosvjeta najavilo je nedavno intenziviranje aktivnosti na polju afirmacije različitih modela obrazovanja.

Na prostoru Vukovarsko-sremske i Osječko-baranjske županije, gde je najveća koncentracija pripadnika srpske zajednice, uz i dalje jake društvene podele i stigmu koja prati ćirilicu, ove motivacije ne manjka. Na srpskom jeziku i ćiriličnom pismu školuje se 1.500 učenika u 16 matičnih i 10 područnih škola i 460 učenika u pet srednjih škola, kako nam potvrđuje Milica Stojanović, predsednica Odbora za obrazovanje Zajedničkog veća opština iz Vukovara.

Milica Stojanović

– Roditelji iz redova srpske nacionalne manjine u najvećem broju slučajeva iskazuju želju za obrazovanjem na srpskom jeziku i pismu, retki su izuzeci koji upisuju decu na nastavu na hrvatskom jeziku. Prema ćirilici, nažalost, na istoku zemlje postoji odbojnost i ona se javno ne koristi. Možete dobiti dvojezičnu osobnu, ali ne možete naći ćirilične natpise na ulasku u mesta sa srpskim stanovništvom, ne možete registrovati školu u kojoj su deca srpske nacionalnosti apsolutna većina, ako govorite srpski, možete naići na prekoran pogled ili osudu – kaže za P-portal Milica Stojanović i napominje da to nije slučaj sa drugim nacionalnim manjinama, što ocenjuje diskriminacijom dela građana koji vekovima žive na ovom prostoru.

Isticanje ćiriličnih natpisa na javnim ustanovama u Hrvatskoj teško da može ugroziti većinski narod, njegov jezik i pismo. Ali sigurno da može u brojnim, pogotovo urbanim sredinama da bude podstrek pripadnicima srpske zajednice za nametnuto opredeljenje. Kako god ga nazvali – samoporicanje, opravdanje, tiha asimilacija…

– Ćirilica je jedan od onih zlatnih obruča koji nam ne da da izgubimo osećaj pripadnosti srpskom narodu i njegovoj velikoj kulturi, koji na njoj ima dela na kojima nam može pozavideti i cela kulturna Evropa – kaže profesor Tanasić podsećajući da su Srbi u Hrvatskoj deo srpskog naroda kao celine, i to značajan deo koji je kroz istoriju mnogo dao u srpsku nacionalnu riznicu, ali i u evropsku.

– Naravno, živeći sa hrvatskim narodom, međusobna kulturna prožimanja su bila prirodna. Ali sve što smo stvorili, sve što nam se događalo, zapamtili smo u svome srpskom jeziku i gotovo sve zapisali ćirilicom. Svaki Srbin, bilo gde da živi, baštini svaki od spomenika srpske kulture. Zato je važno – i za Srbe u Hrvatskoj ćirilica je taj zlatni obruč – zaključuje Sreto Tanasić.

Ako imate prijedlog teme za nas, javite se na portal@privrednik.net

Pratite P-portal i na društvenim mrežama: