Da li baštinu izvorne narodne muzike treba zaboraviti i čista srca prepustiti se, oni koji to vole, turbo folku i novokomponiranim narodnjacima? Čak i kada bi to htjeli, današnji ljudi to ne mogu, tvrdi etnomuzikologinja Marija Vitas. Zapisi ostaju već negdje zapisani, u zbirkama izvornih pjesama ili među zidovima folklornih društava, ali najvažnije od svega, muzičko i kulturno naslijeđe ostaje u ljudima kao duboko nataloženi trag o jednom načinu života, čak i onda kada tu starodrevnu kulturu prekriju tričarije današnje svakodnevice. Marija Vitas je novinarka, spisateljica i vrijedni istraživač tradicionalne muzike, potpredsjednica World Music Asocijacije Srbije, koja neumorno obilazi festivale narodne muzike i sudjeluje u stručnim žirijima ovakvih tradicijskih okupljanja. Kako sačuvati prošlost pred jurišom stvarnosti, pitamo ovu neumornu promotoricu narodnog stvaralaštva.

Kako danas izgleda narodna muzička ostavština?  

Prvo, treba osvestiti činjenicu da nismo samo važni mi u ovom trenutku, nego da je važno sve što je bilo pre nas i ono šta će biti posle nas. Čak i ljudi koji imaju neki animozitet prema istoriji ili prema tradiciji, nisu ni svesni koliko su i oni deo nekog nasleđa. Nasleđe, pa tako i narodna muzička baština, jeste živa stvar i to je nešto što traje. U tom smislu se, na primer, možemo pitati zašto je muzičko kulturno nasleđe Srbije važno za nas, njene stanovnike, a zašto je možda ono važno za nekog drugog, ko živi u nekoj drugoj zemlji, Španiji, Holandiji ili bilo gde drugde.

Koliko su zapravo ljudi iz drugih naroda zainteresirani za srpsko muzičko nasleđe?

Na muzičkoj sceni kojoj i ja na određeni način pripadam, vidim da mnogi obični ljudi širom sveta ili moje kolege; muzički stručnjaci, novinari, menadžeri, promoteri – bez obzira na tu kulturnu srednju struju koja se naziva mejnstrim i na globalizam – vole i danas da čuju našu izvornu muziku. Meni je bilo fascinantno kada smo mi, Word music Asocijacija Srbije u inostranstvu promovisali jedan od vodiča srpskog muzičkog nasleđa, koji je bio vezan za gusle i koji je bio snimljen na CD-u. Ti ljudi iz drugih država su pokazali veći interes za gusle (španska državna televizija je napravila čitavu emisiju o srpskim guslama) nego mi sami ovde za tu vrstu naše baštine. Nije dobro što je odnos naših javnih medija prema srpskoj kulturnoj baštini koja je pod zaštitom UNESCO-a – nedopustivo mali.

Stranci su pokazali veći interes, na primer, za naše gusle (španska državna televizija je napravila čitavu emisiju o srpskim guslama) nego mi sami. Nije dobro što je naš odnos prema srpskoj kulturnoj baštini nedopustivo mali

Odvajanje od tradicije

Što je suština kulturnog nasleđa?

Kulturno nasleđe jedne zemlje ili jedne narodne zajednice jeste ono što je po svojoj suštini jedinstveno, jer je proizašlo iz kulturnog, egzistencijalnog ili duhovnog iskustva baš te zajednice i zato je to važno. Kulturno nasleđe je srž identiteta i integriteta jedne zajednice. Kulturni integritet pojedinca ili naroda u celini danas je posebno važan, zato što on predstavlja svest o bitnim kategorijama: događajima, predmetima, običajima, građevinama ili načinu ponašanja koje čine smisao života jedne zajednice. Danas treba biti naročito hrabar: kulturno nasleđe može da se sačuva, ali može i da se zauvek izgubi.

Iz čega temeljnog u ljudskom biću proizlazi muzika?

Ako govorimo o izvornoj seoskoj muzičkoj tradiciji, onda govorimo o ritualu, govorimo o komunikaciji među ljudima sa puno važnih simbola i značenja, bez kojih ta muzika gubi značaj, smisao i dušu. U brdovitim krajevima kada neki domaćin hoće nekog komšiju da pozove na prelo, on ga onda doziva. To dozivanje, kao što se, na primer, i čobani dozivaju, ulazi onda i u neki oblik muzičkog folklora. Naravno, danas mladi od pesme traže nešto drugo, ali za tradicijske narode pesma je komunikacija. Svako selo u Srbiji i na Balkanu je imalo svoju karakterističnu pesmu, koja je opisivala kulturnu geografiju tog kraja. Kroz pesmu se mladić udvarao devojci, kroz pesmu su se ljudi među sobom šalili i pesma je, na primer, na prelu povezivala stare i mlade. To povezivanje generacija je takođe tradicijsko kulturno dobro, u kome postoje određeni odnosi, etika, način ponašanja mladih prema starijima i obratno. Ti tradicionalni generacijski odnosi su gotovo potpuno nestali, jer stari i mladi danas već dosta rano počinju da žive odvojeni.

Što znači posebna geografska raznolikost?

Kada sam počela da idem po selima Srbije i da istražujem to narodno muzičko nasleđe, zapazila sam, a onda i zapisala to svoje zapažanje na primeru pesme „Izvika“ sa Zlatibora, gde smo inače puno boravili na njihovim narodnim saborima. Kantri muzika sa farme u Americi, ili sa sela u Srbiji, ili bilo gde drugde, u stvari je prirodan nastavak svakodnevnog govora u konkretnom podneblju. Izvornu narodnu muziku treba shvatiti kao prirodni nastavak života, jer su te pesme bile integralni deo jednog načina razmišljanja i verovanja.

Kako se dogodilo da se tradicija odvojila od ljudi?

Prvo odvajanje je počelo tako što se narodna muzika počela izvoditi na sceni. Scena je veštački prostor, u odnosu na seosku kuću, dvorište ili polje, gde se ta muzika izvorno izvodila. Onda su tu različiti aranžmani i preoblikovanja, koji hoće da toj muzici daju umetničku ili komercijalnu notu, ali ako govorimo o autentičnosti, sve to tu muziku menja i udaljuje od autentičnosti. Druga velika promena je iseljavanje stanovništva sa sela nakon Drugog svetskog rata u gradove, jer je takva tada bila socijalna politika. To iseljavanje je u prvim godinama bilo povezano sa nekom vrstom pritiska, što je onda značilo da vi ljude izmeštate iz njihovih staništa i odvajate ih od autentičnih kulturnih izvora.

Kakva je bila posljedica takvih migracija?

Kada taj proces iseljavanja seoskog stanovništva u gradove dobiva ozbiljne razmere i postaje trajan, tada dolazi do fenomena stvaranja takozvane novokomponovane narodne muzike, sa potpisanim autorima takve muzike. Raniji autori narodne muzike bili su anonimni ljudi iz naroda i njima nije bilo ni stalo da ih se nešto posebno potpisuje pod pesme, zato što su te pesme bile vlasništvo zajednice a ne pojedinca. Dolaskom u gradove, narodna muzika postaje posebna muzička grana, jer su različiti kompozitori shvatili da tim ljudima koji su do juče živeli na selu, treba dati ono što ti ljudi traže; pesme o livadama i ovcama, rodnom kraju, o mladićima i devojkama kada se uhvate u kolo i slično, jer je to bilo ono što su ti ljudi napustili.

Što je najznačajnija karakteristika tog tranzicijskog muzičkog doba?

Ono što je suština tog doba jeste da muziku za narod stvaraju neki drugi ljudi, a ne ljudi iz tog naroda. Uz to se pojavio i radio kao vrlo popularno sredstvo koje su svi slušali i ta nova komunikacija nije se odvijala kao što rekoh u seoskoj kući, na prelu ili na livadi nego preko radija. To što se od tada moglo čuti na pločama, na radiju ili televiziji, mogla je da bude fantastična muzika iz arhive narodnog melosa, ali ona je ipak bila tek stilizovana muzika i više nije bila autentična.

Vrelo glasova

Kakva je uloga Vuka Karadžića u sakupljanju narodnih pesama?

Vukova uloga u sakupljanju izvornih narodnih pesama je vrlo značajna ako ne i presudna i on je taj istraživački i prikupljalački posao radio zaista samopregorno i strpljivo. Tu su njegove zbirke pesama, kao što je „Mala prostonarodna slaveno-serbska pjesnarica“, „Narodna serbska pesnarica“ i druge, do kojih je preko Vuka u svoje vreme došao i Gete i oduševio se njima. Sama sam posvetila seriju emisija na Radio Beogradu tim pesmama koje je sakupio Vuk, ali i to je samo jedna verzija tih pesama, jedan od mogućih prevoda originala, koji je definitivno prvo iznikao iz naroda. Osim toga, te pesme koje govore o filozofiji života tih ljudi, o njihovim mukama i tajnama preživljavanja, kada ih slušate sa neke ploče, ili u sjajnoj interpretaciji Predraga Živkovića Tozovca ili Merime Njegomir, ali – to je ipak nešto drugo. To „nešto drugo“ je, takođe, jedan socio-kulturni fenomen, kako su se sudbina, položaj, način života i poslovi tog naroda menjali. Pod različitim vanjskim uticajima taj narod u Srbiji je sada drugačiji nego što je bio.

Pitanje iz tradicijske arhive: tko su Vlasi, a tko Cincari?

Odlazim godinama na muzički festival „Gergina“ u Negotinu, koji je posvećen vlaškoj kulturi kao specifičnom fenomenu istočne Srbije. Kada se zapitate ko su Vlasi, a ko su Cincari, što je slično a opet različito, vi odjednom ulazite u jedan vrtlog terminologije, u kojoj kada se radi o konkretnim zajednicama, ne možete povući sasvim jasne granice. Za narod koji mi zovemo Cincarima, u Makedoniji kažu Vlasi, kao što to kažu i Grci, dok Cincari sami sebe nazivaju Aromunima. Vlasi su specifična zajednica ili mešavina zajednica, koja između ostalog živi i na istoku Srbije, koja ima veze sa Srbima, ali i sa drugima. U osnovi njihovi koreni su romanski, a egzistencijalno oni su nomadski i stočarski narod. I sad zamisliti kakvo je to u kulturi vrelo glasova, zvukova, instrumenata i melodija i kakav je to specifičan identitet. Kultura je pojam omeđen propustljivim granicama. Na primer, pesme „Vranjanka“ ili „Biljana platno beleše“ vuku korene ne samo iz jedne sredine. Svi mi imamo svoja narodna imena, ali smo nužno mešavina različitih kultura.

Kultura je pojam omeđen propustljivim granicama. Na primer, pesme „Vranjanka“ ili „Biljana platno beleše“ vuku korene ne samo iz jedne sredine. Svi mi imamo svoja narodna imena, ali smo nužno mešavina različitih kultura

Kako biste opisali pejzaž utjecaja raznih kultura na izvornu srpsku narodnu muziku?

Ja sam se jedno vreme bavila pesmama iz Krajine i to je jako dobar primer srpske kulture i pesama, koji se prožimaju sa običajima različitih narodnih zajednica, koji na dugom geografskom prostoru te nekadašnje Krajine žive. Zato mislim da treba biti otvoren prema lepoti nasleđa koje je mozaično i u kojem čujemo glasove i sličnih i različitih kultura, koje su u to muzičko nasleđe umešane. Zato to nasleđe ne treba nužno ukalupiti u jedan naziv i u jedno vlasništvo, jer to kultura po definiciji nije. Uzmite, na primer, Jevreje Sefarde koji su na ovo područje došli krajem 15. veka i sa svojom kulturom uticali na druge ovdašnje kulture, kao što su i te lokalne kulture dale nešto svoje toj novoj zajednici. Ili, uzmite samo taj veliki kulturni sudar Mediterana i Balkana i svega divnog u kulturi i umetnosti što je iz toga proizašlo…

Ta nekadašnja Krajina je bila prostor, naročito u 20. vijeku, čestih migracija i prisilnih seoba. Kako su te česte promjene utjecale na kulturu tih ljudi?

Idem često na festival „Krajiški biseri“ u Plandište u Banatu, koji je pokrenula jedna izbeglička porodica iz Like. Krajišnici su u Srbiju dolazili u tri velika talasa i u dugom vremenskom razdoblju, i na tom planu vi vidite koliko se tradicija menja. Samo na festivalu, u rasponu od 10 do 15 godina, vi primećujete nove generacije pevača, koje su rođene u izbeglištvu nakon ’95, a imate i autentične pevače iz Krajine koji pevaju stare pesme, ali u novoj sredini. Zatim imate potomke još starijih kolonista iz 1945, koji preuzimaju nove stilove, a oni se u muzici svakako vide. Narodne pesme su u osnovi generacijske pesme. Vi danas u dvomilionskom Beogradu u 21. veku imate zavičajna ili izbeglička društva koja pevaju pesme iz ruralnih sredina sa kraja 19. veka. Kultura, u etnološkom smislu, kasni bar sto godina za načinom života.

Što će se s kulturnim naslijeđem dogoditi u ovoj civilizaciji koja ima sve manje razumijevanja za stvari od jučer i prekjučer?

Ne možemo očekivati da će ljudi u Beogradu danas da nastave da pevaju seoske pesme, ukoliko nisu specijalizovani pevači za tu vrstu muzike. Ono što je važno je da, živeći u sadašnjosti sa svojim interesima i potrebama, ne izgubimo osećaj prema vrednostima koje su definitivno pohranjene u tradiciji i u prošlosti. Naravno, nikoga ne treba terati da sluša narodnu muziku, ali mislim da, na primer, školstvo i organizovano društvo uopšte treba nešto ozbiljnije da poradi da se ta vrednost tradicije u ljudskoj memoriji novih generacija ne izbriše.