Gotovo da je postalo već opće mjesto da je tretman kulture danas i više decenija unazad spušten u ovim krajevima na niske grane. To stanje je postalo već toliko kronično da se sada o njemu – paradoksalno – govori čak i bez posebnih žalopojki. Upravo baš zato, dugi vijek neke kulturne institucije, naročito na Balkanu, danas je bar dvostruko značajniji nego ikad prije. U tom smislu je više nego vrijedna informacija da je relativno nedavno, povodom Dana slovenske pismenosti i kulture, 24. maja, koji je od 2019. godine u Srbiji proglašen državnim praznikom, upriličen u Beogradu svečani program obilježavanje 120 godina Udruženja književnika Srbije, najstarijeg umjetničkog udruženja u Republici Srbiji. Ovo udruženje osnovano je 26. maja 1905. godine pod imenom Srpsko književno društvo, pod predsjedavanjem književnika Milana Đ. Milićevića (1831. – 1908.), koji je bio i redovni član Srpskog učenog društva, član Akademije nauka u Petrogradu, član Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti u Zagrebu, član Srpske kraljevske akademije u Beogradu, predsjednik Srpskog arheološkog društva i jedan od osnivača Srpske književne zadruge. Treba reći da su preteče Srpskog književnog društva bili Društvo za umetnost (1883.), Književno-umetnička zajednica (1892.) i Društvo srpskih književnika i umetnika (1902.). Među osnivačima Srpskog književnog društva toga proljetnog dana davne 1905. bili su i Milovan Glišić, Radoje Domanović, Aleksa Šantić, Jovan Dučić i drugi, dok je prvi predsjednik udruženja bio Simo Matavulj (Šibenik, 12. septembar 1852. — Beograd, 20. februar 1908.), a sekretar Jovan Skerlić. Okupljanje srpskih književnika u jednu zajednicu, zaštita profesionalnih interesa, uređivanje odnosa prema izdavačima i publici i pomoć članovima i njihovim porodicama u slučaju loših materijalnih prilika – bili su neki od zapisanih osnovnih ciljeva Srpskog književnog društva. Godine 1911. predsjednik društva je bio Borisav Stanković, a poslije Prvog svjetskog rata predsjednik je postao Branislav Nušić. Poslije Drugog svjetskog rata društvo je preimenovano u Udruženje književnika Narodne Republike Srbije, a predsjednica mu je bila Isidora Sekulić.
Udruženje su vodili najistaknutiji srpski pisci: Ivo Andrić, Dragan M. Jeremić, Zoran Gluščević, Ivan V. Lalić, Miodrag Bulatović, Jovan Hristić, Slobodan Rakitić, Milovan Vitezović i drugi, a sjedište Udruženja književnika Srbije (UKS) do danas je u čuvenoj Francuskoj 7 u Beogradu. U toj zgradi je u oktobru 1961. godine Ivo Andrić dao prvu izjavu po dobivanju Nobelove nagrade za književnost: „Ideal umjetnika: tiho živjeti i biti u sve dane zaposlen stvaranjem i najrazličitijim formama, ali stvaranjem jedino i davanjem uvijek. Da nema vremena da se živi i da se ima od svih radosti samo jednu jedinu: veliku radost stvaranja, a potom mirno iščeznuti i ostaviti sebe u boji, u liniji, u riječi, u gestu, u zvuku, da bi se svijetlilo vijekovima i grijalo svoje i svakog“, izgovorio je tada Andrić.
Historija Udruženja književnika Srbije bila je posljednjih 120 godina burna kao i prostor u kojem je to udruženje nastalo i djelovalo. Današnji predsjednik Udruženja Miloš Janković u povodu sto dvadesete njegove obljetnice kaže kako je Udruženje književnika Srbije uvijek dijelilo sudbinu države i naroda, imajući u tom svom trajanju i uspone i padove. „Period od početka osamdesetih do polovine devedesetih prošlog veka, kada je čuvena adresa, Francuska 7, bila epicentar društvenog i kulturnog, pa i, rekao bih, političkog života u Srbiji, predstavlja zvezdane trenutke UKS-a. S druge strane, bilo je i perioda književničke apatičnosti, stagnacije, primirenosti, prividne neaktivnosti i okrenutosti sebi i svojim unutrašnjim problemima. Ipak i nekako, uspevali smo, kroz decenije da ostanemo svoji, manje ili više uspešno“, kaže predsjednik Janković. Glasilo Udruženja književnika Srbije je list Književne novine, koji je osnovan 1948. godine i u doba socijalizma bio je više puta zabranjivan, no on izlazi sve do danas. Tako su krajem 80-ih godina 20. vijeka u Književnim novinama objavljivani članci koji su se kritički odnosili prema Savezu komunista Jugoslavije i iskazivalo se nezadovoljstvo položajem Srba u SFR Jugoslaviji. Početkom 2011. dio članova UKS liberalnijeg svjetonazora, među kojima su i Srđan Valjarević, Dragan Velikić, Vladislava Gordić Petković, Filip Grbić, Eva Ras, Vida Ognjenović, Vladimir Pištalo i dosta drugih, stvorio je novu organizaciju pod nazivom Srpsko književno društvo. S druge strane, jedna od najznačajnijih kulturnih manifestacija u Srbiji, „Beogradski međunarodni susreti pisaca“, nastala je na inicijativu članova Udruženja književnika Srbije, Ive Andrića, Miloša Crnjanskog, Oskara Daviča, Vaska Pope, Danila Kiša i drugih, pa su tako u Beograd godinama dolazili najugledniji pisci iz svijeta: Alberto Moravija, Josif Brodski, Alen Ginzberg, Peter Handke, Sol Belou, Česlav Miloš i mnogi drugi. Danas, kada Udruženje književnika Srbije slavi 120 godina postojanja, ono nije u naročito zavidnom položaju: sjedište u Francuskoj 7 traži temeljitu obnovu, dotacija za normalno funkcioniranje društva umnogome nedostaje, vjerojatno je potrebna i stanovita kadrovska obnova. Gledajući današnju njegovu pomalo tužnu sudbinu, Udruženje književnika Srbije zaista je, od 1904. do danas, „uvijek dijelilo sudbinu države i naroda, imajući u tom svom trajanju i uspone i padove“, da ponovno citiramo njegovog sadašnjeg predsjednika Miloša Jankovića. Ali, ako je Udruženje književnika Srbije opstalo 120 godina, unatoč svim burama i nevoljama, opstati će i dalje, u slavu književnosti, građana i države koje predstavlja.
