Prije malo više od godinu dana, krajem jula mjeseca prošle godine, ugledni srpski publicista Momčilo Đorgović objavio je knjigu „Ko je ubio Jovana Skerlića“. Knjigu je objavio najveći izdavač u Srbiji: Laguna. U zvaničnoj istoriji, smrt Jovana Skerlića (1877 – 1914) ne vodi se kao ubistvo, već kao prirodna smrt. Đorgović to dovodi u sumnju. Đorgović, naime, u Skerliću prepoznaje, reklo bi se, neku vrstu „proto-Đinđića“, zagovornika „evropske Srbije“ i „Srbije na Zapadu“, koga je ubila nekakva apisovska „duboka država“.
Iduće godine biće jedanaest decenija od Skerlićeve smrti. Ono što je kod Skerlića naročito fascinantno je veličina onoga što je on napravio u samo trideset i sedam godina života. Čovjek koji je presudno obilježio srpsko društvo i javnost s kraja devetnaestog i početkom dvadesetog vijeka rodio se u strogom centru Beograda, kod Čukur česme, na uglu Gospodar Jevremove i Dobračine. Otac mu je bio vlasnik šeširdžijske firme. Imao je dvije sestre. Interesantan je podatak da je jedna od njih bila udata za velikog srpskog istoričara Vladimira Ćorovića. U rodnom gradu je završio osnovnu i srednju školu kao i studije filozofije. Na doktorske studije, današnjim vokabularom govoreći, otišao je u Lozanu, u Švajcarsku, gdje je i odbranio doktorat iz francuske književnosti. Tamo je i upoznao svoju buduću suprugu Klaru koja je, nakon Skerlićeve odbrane doktorata, došla da živi s njim u Beogradu. Skerlić i Klara postaće roditelji ćerke Ljiljane. Poslije Skerlićeve smrti, Klara će na francuskom jeziku napisati memoarsku knjigu koja je tek nedavno objavljena na srpskom.
Jedno vrijeme je Skerlić u Beogradu bio gimnazijski nastavnik, ali je brzo prešao na Univerzitet gdje će ostati do kraja života. Iako mu je književnost bila iskrena vokacija, politika mu je bila strast. Od rane mladosti bio je ljevičar i socijalista, mada će najveći dio njegove zvanične političke karijere biti vezan za Samostalnu radikalnu stranku. U dvije posljednje godine života biće narodni poslanik u Skupštini. Neki njegovi govori su u pravom smislu antologijski. Njegova kritika bankarske politike i zelenašenja banaka nevjerovatno je aktuelna do dana današnjeg, čemu naročito dobro mogu da svjedoče oni koje je povećanje kamate dovelo do nove forme dužničkog ropstva.
Uprkos cijelom političkom kompleksu, istorija, naravno, Skerlića prvenstveno pamti kao književnog kritičara. Bio je u tom smislu „učitelj i borac“, kako kaže Miloš Crnjanski u kratkom tekstu iz 1924. godine, napisanom, dakle, o desetoj obljetnici Skerlićeve smrti. U tom tekstu Crnjanski se prisjeća da je Skerlića vidio samo jedanput i da su se Skerlića u Vojvodini „u to zlurado doba njegovih kampanja sa karlovačkim profesorima“ više bojali nego što su ga voljeli. Sasvim suprotno je bilo u Srbiji i u Bosni, veli Crnjanski, gdje se za Skerlićem dizao talas života. Pita se u tom istom tekstu Crnjanski šta bi bilo sa Skerlićem u Jugoslaviji da je živ i dade naslutiti da bi po njegovom mišljenju on bio važniji u politici nego u književnosti. Ipak, to ne znači da ne bi imao uticaja u „književnom haosu“. Važna Skerlićeva osobina, kaže Crnjanski u pamtljivoj frazi, jest to da u njemu „nije bilo cinizma, ni perversije“.
Skerlić je bio izuzetno jugoslovenski nastrojen. Na jednom mjestu on piše: „Naš jedan narod stradao je i strada od podele na tri vere, od kojih se svaka smatra za najbolju i najracionalniju, a u stvari svaka znači ne samo duhovnu paralizu jedinke no i žrtvovanje velikih i večtih nacionalnih interesa dogmama i ritualizmu anacionalnih tuđih – vizantijskih, rimskih i arapskih – crkava.“ Skerlić je, dakle, bio jedan od onih koji nisu mislili da je naš narod manje vrijedan, da mu treba bilo kakav tutor i da mu je oduzeta, kako se to kaže, poslovna sposobnost. Otud su vlasti u socijalističkoj Jugoslaviji, mada je Skerlić umro u maju 1914, mogli da slave Skerlića kao nekog svog.
Skerlićevo jugoslovenstvo vidi se možda i ponajljepše, naoko paradoksalno, u njegovom eseju o Anti Starčeviću. Teško da je ijedan drugi srpski autor za Starčevića imao toliko razumijevanja. Nakon što iscitira sve najradikalnije Starčevićeve antisrpske pamflete, Skerlić iznosi samo na prvi pogled paradoksalan zaključak o Starčeviću kao suštinski integralnom Jugoslovenu. Starčević, naime, misli da su svi Južni Sloveni jedan narod, samo ih sve vidi kao Hrvate. Kaže Skerlić da Starčević nije odricao Srbe „no ih je obuhvatio u hrvatskom imenu; kao i drugi, i on je za narodno jedinstvo, samo je hteo da to bude pod jednim imenom hrvatskim. Njegova je greška što je odveć bio čovek predubeđenja i odricanja, što je zatvarao oči pred činjenicama i preskakao preko stvarnosti i samo je tako mogao doći na apsurdnu i nesrećnu ideju da vrši delo narodnog ujedinjenja odričući Srbe! Ali pored svega toga, Velika Hrvatska Anta Starčevića u stvari je isto što i Velika Srbija naših patriota. Razlika je formalna, samo u imenu“. Uz svijest o Starčevićevim manama, on je Skerliću bliži od onih za koje su Srbi i Hrvati dva naroda. Ključ bliskosti sa Starčevićem možda je u ovoj rečenici: „Njegova osnovna misao je: ni k Pešti, ni k Beču, no k sebi, sa verom u sebe, sa nadom u budućnost.“ U toj vjeri u sebe Skerlić nalazi ključ vremena koje će doći, našeg budućeg doba. U tom našem dobu, Narodna biblioteka Srbije u Beograda nalazi se u ulici koja se zove Skerlićeva. To je i lijepo i simbolično. On je svakako vjerovatno osoba kojoj najviše odgovara takva počast.
