Kada je Zavod za proučavanje kulturnog razvitka u Beogradu 2022. godine objavio knjigu pod nazivom „Srpski kulturni obrazac“, njegov direktor Marko Krstić je na koricama knjige dodao podnaslov „najvažnija knjiga srpske kulture“, s uvjerenjem da je srpski kulturni obrazac središnja tema na pozornici mišljenja, polemika i rasprava između raznih strana srpske kulture. Knjiga predstavlja antologiju tekstova mislilaca, pisaca i znanstvenika, od Slobodana Jovanovića, Isidore Sekulić i Milana Kašanina, do novijih radova Bojana Jovanovića, Bogoljuba Šijakovića, Miloša Kovića i drugih, koji su srpski kulturni obrazac sagledavali iz različitih uglova. Uz Slađanu Ilić, knjigu je uredila i Jana Aleksić s Instituta za književnost i umetnost u Beogradu, s kojom razgovaramo o srpskom kulturnom obrascu kao središnjoj temi istoimene antologije.

Što je to srpski kulturni obrazac?

Za srpski kulturni obrazac rekli bismo da je to telos (svrha, suština) i simbolički izraz srpskog naroda i njegove kulture. To je pojam koji određuje ili definiše srpski narod, ne samo kao etniju nego i kao duhovnu zajednicu. To je, takođe, sumarni opis i osmišljavanje presudnih događaja u našoj historiji, budući da su njihovi ishodi i posledice formirali naš duhovni i kulturni lik danas.

Koliko je srpski kulturni obrazac dio srpskog nacionalnog identiteta?

Srpski kulturni obrazac se danas kristališe kao pitanje nacionalnog identiteta i kulturne samosvesti, ali kada je, na primer, Slobodan Jovanović sredinom 20. veka definisao kulturni obrazac, on ga je primarno tumačio u sklopu šireg kulturnog i civilizacijskog konteksta stvaranja institucija kulture, razvoja srpskog građanskog društva, određenih navika i modela ponašanja pojedinaca. U modernoj srpskog istoriji ti modernizacijski procesi nisu još uvek bili dovršeni. U tom smislu, kulturni obrazac nije izjednačen sa nacionalnim identitetom, ali jeste njegova dopuna.

Veliki zaokret

Srpski kulturni obrazac, prema nalazima u ovoj knjizi, izgrađen je i na djelima značajnih ličnosti u srpskoj historiji koji čine temelj tog obrasca. Tko su ti znameniti ljudi?

Jedna ličnost, neupitna za autore u ovoj knjizi i za srpski kulturni obrazac u celini je sveti Sava, njegovo delo i nasleđe. Zatim, to je predanje o knezu Lazaru, kao i Kosovski zavet, kao tačka u žiži srpskog kulturnog obrasca. Postoje različita tumačenja drevnih i savremenih kultura, koje spominje u knjizi Bojan Jovanović, ali u Srbiji ova podela na tradicionalno i moderno društvo nije dokraja izvodljiva, i to pokazuju, na primer, radovi Milana Radulovića i Miloša Kovića, zato što smo mi imali kulturni obrazac još u doba Nemanjića i to je naša kulturna osnova do danas.

Što bi to značilo?

Sveti Sava je zajedno sa Stefanom Nemanjom taj proces kulturne transformacije i prelazak sa prethrišćanskog, staroslovenskog na hrišćanski model kulture, dovršio izgradnjom državnih, političkih i kulturnih institucija svoga doba, pre svega osamostaljivanjem naše države, a potom i naše pravoslavne crkve. Na to se posle nadovezalo predanje o Kosovskom zavetu, nakon kojeg su usledili i drugi elementi, koji su u novijoj istoriji našoj, delovali i na diskontinuirano osmišljavanje srpskog kulturnog obrasca i njegovih činilaca. To su seobe Srba, sekularizacija, procesi modernizacije prema zapadnocivilizacijskim modelima, iskustva dva svetska rata, genocid nad Srbima na prostoru NDH, jugoslovensko iskustvo i njegovo nasleđe, konačno, postmodernistički epohalni procesi koji razgrađuju naše stabilne identitetske odrednice.

Kako srpski kulturni obrazac koji je stvoren prije osam vjekova funkcionira u srpskom društvu danas?

Ono što može da bude opasnost za sagledavanje srpskog kulturnog obrasca danas je to što ga mnogi poistovećuju sa ideologijom ili doktrinom, a on to nije. Glavno pitanje je koliko smo mi uspeli kroz vekove da tragom osnova i suštine dovršimo i do kraja izgradimo srpski kulturni obrazac. Od 15. do 19. veka, kada je Srbija bila pod vlašću Osmanskog carstva i na rubnim delovima pod vlašću Habzubrške i potonje Austrougarske monarhije, srpski kulturni obrazac, oblikovan u srednjovekovnoj srpskoj državi, bio je jedino naše identitetsko uporište. Kada smo nakon Prvog i Drugog srpskog ustanka, u prvim decenijama 19. veka, otpočeli izgradnju moderne srpske države, okrenuli smo se zapadnim tradicijama i to je bilo prirodno polazište jedne moderne države u nastajanju. Ipak, to je sobom nosilo i rizik promene kulturne paradigme i ideje o sopstvenoj kulturi.

Kada smo u prvim decenijama 19. veka otpočeli izgradnju moderne srpske države, okrenuli smo se zapadnim tradicijama i to je bilo prirodno polazište. Ipak, to je sobom nosilo i rizik promene kulturne paradigme i ideje o sopstvenoj kulturi

Kako je bilo sa srpskim kulturnim obrascem za vrijeme trajanja države Jugoslavije?

Stvaranjem države Srba, Hrvata i Slovenaca po završetku Prvog svetskog rata, srpski kulturni obrazac doživljava razne svoje preobražaje. U zajedničkoj državi on prestaje biti samo „srpski“, ali u sveopštom procesu modernizacije on doživljava i nužni proces sekularizacije. Pravoslavni elementi, svetosavski lik i delo i kosovsko opredeljenje na izvestan način su apstrahovani i sekularizovani, kako bi se svi članovi novonastale zajednice mogli tome prilagoditi. Nakon Drugog svetskog rata, čak i rastočeni modeli srpskog kulturnog obrasca se potiskuju da bi se izgradila socijalistička ideja „novog čoveka“. Ostaju Vuk Karadžić i Dositej Obradović, zbog njihovog prosvetiteljskog delovanja, međutim sa naglaskom na narodnjački karakter njihovog nasleđa, pre svega Vukovog.

Koliko je u odnosu na srpski kulturni obrazac ova politička promjena bila duboka?

Tada se odvija potpuni zaokret kulturne samosvesti srpskog naroda. Ono što je poznato kao „srpsko stanovište“, o čemu je pisao Crnjanski u svojoj polemici sa Krležom, već je između dva svetska rata bilo problematizovano, a nakon 1945. godine ono je potpuno iščezlo sa kulturnog horizonta. Duhovno-religiozna komponenta srpskog kulturnog obrasca je izostavljena, pa tokom 45 godina preovlađuje dubokosežni ateistički vakuum. Taj vakuum će raspadom federativne države 1991. godine i ugasnućem socijalističke utopije biti zamenjen velikim beznađem, što je, u stvari, bila kriza u dobrom smislu te reči, jer je ona mnoge prodrmala i ponovo postavila pitanje vlastitog identiteta. Tada se srpski kulturni obrazac i srpsko stanovište vraćaju u javni prostor, u početku vrlo rudimentarno i populistički, ali kasnije na plodotvorniji, sofisticiraniji način. Tema srpskog kulturnog obrasca se aktivira u akademskim i javnim raspravama o projekciji razvojnih puteva srpske kulture.

Četrdeset i pet godina Jugoslavije preovlađuje dalekosežni ateistički vakuum. Taj vakuum će raspadom federativne države 1991. i ugasnućem socijalističke utopije biti zamenjen velikim beznađem

Između neba i kompromisa

Što je to svetosavska etika?

Svetosavlje je plodan koncept za određenje simboličkog zračenja ličnosti svetog Save unutar srpskog kulturnog prostora koji se održao kroz vekove. Njega su u našoj novijoj kulturnoj istoriji imenovali i uveli u javnu raspravu veliki teolozi Nikolaj Velimirović i Justin Popović. U njihovom tumačenju svetosavlje vid pravoslavnog hrišćanstva je autentizovan i individualizovan obeležjima srpske kulture. To je pravoslavlje srpskog stila i iskustva, istorije i pogleda na svet. Ono što ovi tumači ističu je poduhvat svetog Save da iz celokupnog hrišćanskog duhovnog prostora i srednjovekovne vizantijske civilizacije izdvoji ono što spada u samosvojno srpsko duhovno i religiozno iskustvo. Institucionalno, to specifično srpsko hrišćansko iskustvo je samerljivo sa Srpskom pravoslavnom crkvom koja je autokefalna, autentična i samostalna verska zajednica još od srednjeg veka.

Na koji način se Srbi prepoznaju u kulturi pravoslavlja?

To „mi“ u hrišćanskoj terminologiji je među Srbima čovečnost. To je čojstvo, junaštvo. Ali to je i hrabrost da se ostane svoj. A biti svoj među Srbima uključuje duhovnu komponentu života i vertikalu koji taj život spaja sa Bogom. Ako bismo ušli u neku srpsku bogomolju, bez obzira na to od kada ona datira, onda bismo u njoj jasno mogli da osetimo tu energiju, to zračenje i to osećanje povezanosti neba i zemlje, što jeste suština hrišćanstva srpskog duhovnog iskustva. U tu duhovno-istorijsku vertikalu našeg postojanja integrisano je sve: svi civilizacijski nanosi kroz vekove, od starih vremena, od Lepenskog vira do danas i svi kontakti i ukrštanja na našem prostoru od istoka do zapada, severa i juga. To je ta velika sinteza koja se dogodila baš na ovom mestu gde mi danas živimo.

Što je to srpsko stanovište, koje navodite uz misao Miloša Crnjanskog?

Srpsko stanovište je posmatranje istorijskih događaja, današnje stvarnosti i, ako hoćete, stav i odnos prema životu iz naše, domaće perspektive. To je i osvajanje prava na zastupanje vlastitog stava. Srpsko stanovište je imenilac razvijene samosvesti srpskog naroda. Kao što drugi narodi imaju pravo da kolektivno iskažu stav o sebi i o životu, hajde da mi to pravo sebi ne uskraćujemo, već da stvorimo uslove da samouvereno kažemo šta mislimo o suštinskim pitanjima našeg društva i sveta, nekada i danas.

U srpski kulturni obrazac spada i Kosovsko opredjeljenje. Što bi to značilo?

Kosovsko opredeljenje je u novozavetnom smislu odgovor na svaki tektonski poremećaj koji nas zadesi i u kojem se pitamo: Šta da radimo? Šta da uradimo u trenutku najveće opasnosti, a da pri tome ostanemo ljudi, verni sami sebi i nacionalnoj ideji u najboljem smislu te reči. Knez Lazar je na Kosovu polju, na podlozi monaške pravoslavne i svetosavske tradicije, odabrao Carstvo nebesko. Napravio je taj ključni, presudni izbor. Druga mogućnost je da se napravi kompromis sa bilo kojim neprijateljem, od Kosovskog boja 1389. do austrijskog ultimatuma 1914. ili pristupanja Trojnom paktu 1941. godine. Mi to nismo učinili.

Zar kompromis ne bi spasao srpski narod u mnogim historijskim neprilikama?

Kompromis kao odabir ovozemaljskog carstva, gledano iz ugla istorije kratkog trajanja, može biti politički poželjan, ali dugoročno, nosi rizik gubljenja kulturnog identiteta, pa i odnarođivanja. Ostati dosledan sebi podrazumeva žrtvu i stradanje. Sa kompromisom se ne zadobija Carstvo nebesko, kao stanje dosegnutog spokoja u suštini prirode postojanja, nadvladavanje istorije i sopstvenih slabosti. Zadržavanje vlastitog identiteta moguće je jedino preko hoda protiv struje, preko žrtvovanja, a nikako preko kompromisa. Stradanje našeg naroda deo je naše kulture, ali i naše istorije, jer mi nikada nismo bili osvajački nego stradalnički narod. Kako to veli Nikolaj Berđajev, „unutrašnje istorijsko pamćenje preneseno je u istorijsku sudbinu“.

Danas će ipak mnogi glasati za politički pragmatizam, zar ne?

Sa stajališta političkog pragmatizma, možemo kuditi Lazarev izbor na Kosovu koji nije izbor zemaljske sreće, prosperiteta i boljeg standarda, nego je izbor duhovnih vrednosti. To je ta klackalica koja nas sa jedne strane danas čini nezadovoljnima zato što loše živimo – prema zapadnim civilizacijskim merilima – što se stalno mučimo u ovakvim i onakvim trzavicama i političkim nesuglasicama. Sa druge strane, postoji i duhovno uporište koje nam omogućava da se izmaknemo iz perspektive svakodnevice i olakšava nam da na širi način sagledamo smisao našeg života, naših prava, lične odgovornosti i dužnosti prema sebi i drugima. Takav pogled nije ni popularan ni atraktivan. Teško je izaći iz komforne zone, ali razmislimo o predačkom i čovečanskom pozivu da plivamo protiv struje da bismo postigli prave vrednosti.

Da li u srpskom kulturnom obrascu postoji stolica i za druge i drugačije?

Sa jedne strane, supstanca našeg kulturnog obrasca je, između ostalog, i toplina dobrodošlice za drugog. Sa druge sterane, ako čvrsto zauzmemo naše stanovište, u mogućnosti smo da se ogledamo u tuđem stanovištu. Na tome se zasniva kulturna i duhovna samosvojnost, ali i razmena. Verujem da je u tome duhovna snaga, na primer, manastira Gradac, kojeg je sagradila žena francuskog roda Jelena Anžujska, u kojem su se susreli i istok i zapad. U Srbiji to je tradicija domaćina i domaćinskog odnosa i poštovanja za svakog gosta, bez izuzetka. Naš kulturni obrazac je, kao što sam rekla, obrazac čovečnosti i zajedništva, u kojem nema sebičnosti. Zašto? Zato što svakog čoveka po toj duhovnoj vertikali doživljavamo kao odraz slike Božije na zemlji.