Kada je 21. novembra 1995. godine u američkom gradiću Dejtonu parafiran sporazum, koji je zaustavio rat u BiH, samo je jedan razlog na svim stranama bio iz kategorije potpuno zadovoljavajućih i prihvatljivih – zaustavljen je rat. Gotovo svi drugi aspekti, što je suština i obilježje gotovo svih mirovnih sporazuma zasnovanih na teškim kompromisima, izazivali su nezadovoljstvo na bar jednoj od tri zaraćene strane. Na srpskoj strani jedna od tih neuralgičnih tačaka bilo je – Srpsko Sarajevo.

Valja napomenuti da je i unutar srpske delegacije, koju su činili politički predstavnici Republike Srpske i Jugoslavije, bilo neslaganja po tom pitanju. Slobodan Milošević, kažu savremenici tih zbivanja, po svaku cijenu je htio da stane rat, pa makar to značilo i potpunu predaju Sarajeva u ruke bošnjačkih vlasti. Srbi iz Republike Srpske, ponajviše oni iz Sarajeva, mislili su drugačije.

Kako god, sporazum je parafiran, delegacije su se vratile iz Dejtona da kod kuće dočekaju zvanično potpisivanje u Parizu zakazano za 14. decembar. Bile su to tri sedmice u kojima su sarajevski Srbi rekli glasno „ne“ prihvaćenim rješenjima. Građani Srpskog Sarajeva su u tim danima čak izašli na referendum na kojem se više od 98 odsto njih izjasnilo da ne prihvataju dejtonska rješenja koja se tiču njihovog grada. Srbi su u ratu kontrolisali, branili i odbranili više sarajevskih naselja, među kojima su Ilidža, Vogošća, Grbavica, Rajlovac i Hadžići. Više od 80.000 Sarajlija na referendumu je iskazalo protivljenje dejtonskim rješenjima, ali njihov glas nije uticao na konačnu odluku – u Parizu je potpisano ono što je dogovoreno u Dejtonu.

Svečani čin u Francuskoj označio je početak noćne more za Srbe iz Sarajeva. Teritorija i naselja koja su držali pod kontrolom pripali su Federaciji BiH i trebalo je da u narednih nekoliko mjeseci budu reintegrisani u dotad neprijateljski entitet. Iako su političari iz Sarajeva odmah počeli da šalju poruke da nikome dlaka sa glave neće faliti, jedna napomena u tim porukama bila je ključna – dlaka sa glave neće faliti onima koji nisu držali oružje. Stvar je bila isuviše jasna.

Pojedinci su donijeli odluku odmah, nekoliko dana nakon 21. novembra, i odselili se iz grada. Neki u susjedna naselja koja su pripala Republici Srpskoj, neki mnogo dalje. Drugi su čekali Pariz iako su odluku donijeli ranije.

Početkom februara počelo je masovno iseljavanje. Konačno odredište bila su mjesta širom Republike Srpske, ali i Srbije. Na sve strane tražili su se kamioni i gorivo po basnoslovnim cijenama. Cilj je bio što manje ličnih stvari ostaviti drugoj strani. Iz tog perioda datira i najbolnija slika ovog događaja – dio Srba nije želio da na neprijateljskoj teritoriji ostavi čak ni grobove svojih najmilijih. Fotografije kolone vozila, traktora i kamiona na koje su bili natovareni cijeli životi i poneka smrt u vidu sanduka sa posmrtnim ostacima obilazile su svijet, ali ni međunarodna zajednica nije konkretnije reagovala.

U tih mjesec i po iz Sarajeva je izašlo više od 60.000 ljudi. Licitiranje brojevima u BiH stalna je tema, pa je i ova brojka podložna takvim rabotama, jer se u javnom prostoru počesto govori da je egzodus doživjelo oko 160.000 ljudi. Ta matematika, međutim, zahtijeva detaljnije obrazloženje, ali ukratko, kada se govori o 160.000 Srba koji su napustili Sarajevo, treba imati na umu da je u pitanju broj koji se odnosi na kompletne tri i po godine rata u BiH. Sam egzodus u zimu 1996. pogodio je nešto manji broj ljudi, po nekim izvorima 60.000, po drugim blizu 80.000.

Egzodus sarajevskih Srba u Republici Srpskoj obilježava se kao događaj od republičkog značaja. Svrstava se u kategoriju jednog od najpotresnijih događaja u istoriji srpskog naroda, na tu temu organizuju se konferencije i okrugli stolovi, a u planu je i izgradnja memorijalnog centra.

Federalni dio grada ima svoj ugao gledanja koji podrazumijeva da je Sarajevo bilo pod opsadom srpskih snaga tokom rata, a da je nakon potpisivanja mira ponovo postalo jedinstveno.

Kao u skeču Top liste nadrealista danas postoji Istočno Sarajevo i susjedni grad koji, doduše, ne nosi naziv „zapadno Sarajevo“. Oni u mnogim sferama života funkcionišu kao da sukoba nije bilo. Entitetska granica povučena je bukvalno kroz pojedine gradske ulice, pa mediji često bilježe bizarne situacije poput priče o jednoj kafani u kojoj, kad sjednete, možete glavom biti u Republici Srpskoj, a nogama u Federaciji. Ono što je jasno, etnička slika nikad više neće se vratiti na staro. A istinskom pomirenju i ozbiljnom suživotu malo ko i želi da se nada.