Donedavno je pojava takozvane Hrvatske pravoslavne crkve delovala kao još jedna marginalna epizoda, po istorijskom prototipu mračna i jeziva, ali bez stvarne moći u savremenim okolnostima i bez šire reakcije koja bi sugerisala da je reč o nečemu što može prerasti u konkretan problem. Sa svojim samozvanim arhiepiskopom, više za žaljenje nego za ozbiljnu analizu, delovala je kao pojava ograničenog dometa. Ipak, pokazalo se da nije potrebno mnogo da bi nešto što izgleda kao privatni performans počelo da stvara vrlo konkretne posledice. Nije neophodan masovni publicitet, ni institucionalna ili finansijska snaga, dovoljno je svega nekoliko istomišljenika, nekoliko onih koji ne bi da se mešaju ili „samo rade svoj posao“. Ali koji imaju pravu informaciju u pravo vreme, pristup pravom dokumentu ili pečat u ruci. I samo to je dovoljno da šačica ekstremista svoju samoproglašenu poziciju prevedu u administrativni postupak.

Radi se o imovini Srpske pravoslavne crkve, na šta je među prvima upozorio novinar i teolog Drago Pilsel. On je objavio da je pokrenut postupak upisa prava vlasništva na Crkvu svetog Jovana Krstitelja u Križu kod Ivanić Grada, i to pod okriljem tzv. Hrvatske pravoslavne crkve, odnosno udruge čiji osnivači pokušavaju da stvore privid pravnog kontinuiteta i preuzmu imovinu koja pripada Srpskoj pravoslavnoj crkvi.

Ono što ovaj slučaj čini ozbiljnijim od puke zloupotrebe procedure jeste njegov širi kontekst. Samozvani arhiepiskop sa svojim „sledbenicima“ poziva se na kontinuitet tzv. Hrvatske pravoslavne crkve, tvorevine koja je nastala 1942. godine, odlukom ustaških vlasti Nezavisne Države Hrvatske, kao deo politike prema Srbima. Njena svrha nije bila da organizuje verski život pravoslavnih vernika, nego da ih odvoji od Srpske pravoslavne crkve i prevede u okvir koji bi bio prihvatljiv za tadašnji režim, uključujući i ideju „pravoslavnih Hrvata“. U tom smislu, ona je nastala kao politička konstrukcija koja je trebalo da prati širi proces kontrole i preoblikovanja identiteta. Nije, pritom, imala ni kanonsko priznanje u pravoslavnom svetu, niti je prihvaćena među većinom vernika, pa je sa slomom tog režima 1945. godine nestala zajedno sa njim. Ono što, međutim, nije nestalo jeste ideja da takav model može ponovo da se aktivira, pa se u različitim oblicima vraća i danas. Što nije ni bezazleno ni slučajno.

Kao ni pokušaj da se kroz takav okvir interveniše u imovinska pitanja Srpske pravoslavne crkve. Srpska pravoslavna crkva je kroz vekove bila ne samo ono što često zovemo „čuvarom identiteta“, nego i mesto na kojem se taj identitet oblikovao i održavao, često i u najizazovnijim istorijskim okolnostima. U vremenima kada je pismenost bila privilegija malobrojnih, upravo su crkve i manastiri bili prostori u kojima su nastajali rukopisi i oblikovao se književni izraz, ali i gde se prenosilo znanje i održavao kontinuitet kulturnog pamćenja. U tim sredinama razvijala se prepisivačka delatnost i nastajali su najvažniji spomenici stare srpske književnosti, dok je crkvenoslovenski jezik bio temelj pisanog izraza. Manastiri poput Krupe, Krke ili Orahovice vekovima su bili ne samo duhovna nego i kulturna središta, u kojima su se čuvale knjige, povelje i tragovi istorijskog pamćenja. U okolnostima u kojima nije bilo naklonjenih državnih i društvenih institucija, upravo je uloga crkve bila presudna za očuvanje pismenosti, ali i pravnog i kulturnog kontinuiteta.

Zbog takve uloge, pritisci na crkvu nikada nisu bili slučajni. Danas su metode drugačije, ali cilj nije nužno drugačiji. Umesto zabrana i razaranja, češće se poseže za postupcima koji deluju izolovano i naizgled neagresivno: diskreditacijom, relativizacijom, selektivnim tumačenjem. U tom nizu treba posmatrati i uporne pokušaje da se poljulja autoritet poglavara Srpske pravoslavne crkve, patrijarha Porfirija. Uz pomoć samozvanih tumača vere ili medija koji unapred znaju zaključak pa mu prilagođavaju činjenice. Nije teško uočiti da se radi o različitim pojavnim oblicima istog procesa – pokušajima da se Srpska pravoslavna crkva oslabi, bilo osporavanjem njenog autoriteta, bilo dovođenjem u pitanje njenog kontinuiteta, bilo kroz vrlo konkretne pokušaje da se zadre u njenu imovinu. A to nije ni bezazleno ni marginalno.