Diplomatija kao organizovana i institucionalizovana grana političkog i državničkog djelovanja, iako se javlja mnogo kasnije, ima jasne korijene i oblike još od antičkog vremena pa nadalje. Vremenom su se vještine i načini djelovanja mijenjali, ali su diplomatski ciljevi ostali isti, a to su mirno i efikasno ostvarivanje unaprijed osmišljenih i zacrtanih planova. Hrišćanstvo samom svojom pojavom, a naročito nakon Milanskog edikta (313. godine), mijenja svijet kulturološki, etički, društveno, filozofski, ali i politički. Uticaj hrišćanstva na političku misao i praksu paralelno će se razvijati sa razvijanjem „simfonije“ između crkve i države. Ovako sagledavajući stvari jasno se vidi doprinos crkve u oblikovanju i razvitku diplomatije. Crkveni izaslanici ranog vijeka bili su ogledalo simfonijskog odnosa crkve i države, pa su tako na svojim izaslaničkim putovanjima i audijencijama podjednako zastupali stavove crkve i države. Takvo nasljeđe se vidi i kod srpskoga naroda, naročito u ličnosti Svetoga Save i kod njegovih nasljednika.

Početak XIII vijeka je vrijeme stalnog crkvenog i političkog preispitivanja. Takve okolnosti nisu mogle zaobići ni srpsku tada već Nemanjićku državu. Jedan od značajnih događaja tog vremena je sukob Stefana Nemanjića sa bratom Vukanom. Ovo nije bio samo sukob koji se svodio na sukob dva čovjeka, već na sukob jednoga naroda koji se podijelio prema vlasteli. Iako je sukob trajao nekoliko godina, Božijim promislom i trudom Svetoga Save biva završen Savinim povratkom sa Hilandara. Znajući za tešku i veoma komplikovanu situaciju u otadžbini, Sava sa sobom nosi mošti svoga oca, Svetoga Simeona Mirotočivog, ranije velikog župana i vladara upravo svih sukobljenih strana.

Pripreme za pomirenje braće su trajale duže, ali sam konačni čin pomirenja desio se 1208. godine, na svečanom činu prenosa moštiju Svetoga Simeona Mirotočivog u Studenicu. Nad kivotom Svetoga Simeona braća se mire, a Sava ih blagosilja. Ovaj događaj, pored istorijske i duhovne važnosti, nosi sa sobom još neke bitne informacije: jasno nam daje do znanja da Sveti Sava već tada ima veliki autoritet koji koristi da bi završio bespotrebni sukob i nastupa kao duhovni autoritet, ali i kao politički arbitar (iako to nije), pri tome oslobođen svih sumnji jer je dokazano bez bilo kakvih dinastičkih interesa. Pomirenje nije bilo provedeno kao privatni čin, već kao dio vjerskog obreda i ceremonije u kojem je, pored sukobljenih Stefana i Vukana, prisustvovao i narod, a ovakav ceremonijalni mir obavezuje sada ne samo vladare već i narod.

Kada se ovo sagleda na ovaj način, pokazuje se da je Sava bio veoma vješt pomiritelj (medijator) i veoma pragmatičan, što će u kasnijem periodu tek doći do izražaja. Sveti Sava će se pokazati kao srpski Premudri Solomon, biser svetosti, duhovnog autoriteta, političke snage i diplomatskih vještina.

Koristeći svoj autoritet u vizantijskim i zapadnim strukturama moći, kako u državnim tako i u crkvenim, Sveti Sava pomaže Stefanu Nemanjiću da osnaži državu, što će dovesti do krunisanja Stefana 1217. godine i uzdizanja države na nivo kraljevine. Nakon krunisanja Stefana koji postaje Prvovenčani, a samim tim i formiranja još jedne pravoslavne hrišćanske kraljevine, Sveti Sava predano radi na dobijanju crkvene autokefalije. Proces dobijanja autokefalije nije bio važan samo iz duhovno-crkvenih razloga, već i zbog stabilnosti i budućnosti novoformirane kraljevine.

Iskoristivši sve svoje diplomatske vještine, prethodno dokazavši se kao istinsko čedo Crkve Hristove, a nakon iscrpljujućih pregovora sa carigradskim patrijarhom Manojlom I, Sava uspijeva obezbijediti srpskoj kraljevskoj državi i samostalnu autokefalnu crkvu 1219. godine, a sam Sava postaje prvi arhiepiskop srpski. Očigledne pastirske blagodati i diplomatske sposobnosti mladog srpskog arhiepiskopa ovdje dolaze najviše do izražaja i to je već opštepoznata činjenica, međutim ono što daje dodatni značaj Savinom podvigu i umijeću jeste činjenica da je, uprkos povremenim tenzijama, sačuvao liturgijsko opštenje i jasan odnos sa Ohridskom arhiepiskopijom (kojoj svakako nije bilo drago zbog gubitka teritorije, samim tim i naroda i prihoda) i pun kanonski legitimitet.

Sveti Sava je ovo uspio, kako navodi akademik Dimitrije Bogdanović, jer nije nastupao konfrontaciono prema Ohridu, već je autokefalnost izdejstvovao diplomatskim putem, izbjegavajući otvoreni sukob sa postojećim crkvenim strukturama. Koliko je bitan ovakav početak međusobnih odnosa pokazuje i to da tokom XIII i XIV vijeka Srpska crkva i Ohridska arhiepiskopija egzistiraju paralelno, bez međusobnog osporavanja. Čak i u vrijeme snaženja srpske države pod Dušanom, Ohridska arhiepiskopija zadržava poseban status, što svjedoči o dugoročnoj politici tolerancije i crkvene diplomatije.

Mnogo je primjera koji dokazuju savršenstvo Savinih diplomatskih vještina. Uzevši u obzir ograničenost obima ovog teksta, pomenućemo još ono najbitnije, a to su pisanje Nomokanona i Savina hodočasna putovanja, koja su u svakom pogledu bila mnogo više od hodočašća. Nomokanon (Zakonopravilo) Sava piše paralelno sa procesom dobijanja autokefalije srpske crkve. Kroz čitav proces pregovora i pripreme za autokefalnost, Sava piše Nomokanon koji će biti svojevrsni crkveno-pravni zbornik koji, po ugledu na vizantijsko crkveno-pravno nasljeđe, objedinjuje crkvene kanone i svjetovne zakone u jedinstven pravni sistem. Nomokanon je završen 1219. godine, iste godine kada je srpska država dobila i autokefalnu Crkvu. Ovim potezima Sava daje instrumente novoj kraljevskoj državi za puni međunarodni legitimitet i pokazuje se ne samo kao par excellence duhovni vođa naroda, već i kao par excellence diplomata svoje države. Hodočasna putovanja Svetoga Save, boravci u Svetoj zemlji (Palestina – Jerusalim), posjete Nikeji, kontakti sa jerusalimskim i aleksandrijskim patrijarsima imali su i diplomatski značaj, jer arhiepiskop mlade srpske Crkve nije predstavljao samo crkvu, već i isto tako mladu kraljevinu. Koristeći svoj autoritet u hrišćanskom svijetu i svoje diplomatske vještine, gradio je autoritet i jačao legitimitet srpske kraljevske države. Jednostavno rečeno, Savina putovanja su imala karakter diplomatskih misija, tokom kojih je uspostavljao lične veze sa najvišim crkvenim i političkim autoritetima tadašnjeg svijeta, čime je povećavao međunarodni ugled srpske države i crkve.

Kada govorimo o diplomatiji Svetoga Save kao putokazu za budućnost, veoma je dobro spomenuti to da, po uzoru na vizantijsku „simfoniju“, Sveti Sava zajedno sa Stefanom Prvovenčanim radi na oblikovanju, izgradnji i očuvanju simfonijskog odnosa crkve i države kod Srba. Upravo taj blagosloveni odnos, koji se temelji na Carstvu i Pismu, bivstvovanje jednog tijela sa dvije glave, donijeće srpskom narodu, uprkos iskušenjima, period državnog i duhovnog prosperiteta. Ovakav Savin primjer su slijedili i Savini nasljednici i pokazao se kao blagoslovljen put kada je odnos crkve i države u pitanju.

Uzimajući u obzir da se državno uređenje kod Srba vremenom mijenjalo, ali isto tako da je biće srpskoga naroda jasno i nedvosmisleno vezano za svoje izvore i za svoga oca Svetoga Savu, lako je zaključiti da ključ savremenog srpskog duhovnog i državnog prosperiteta leži u „simfoniji“. Pri tome treba napomenuti da državno uređenje koje nije monarhističko taj način odnosa čini teže ostvarivim, ali ne i nemogućim.

Nasleđe svetoga Save nam je važno ne samo u istorijskom već i u savremenom kontekstu. Sagledano iz današnje perspektive, misija svetoga Save pokazuje nam da je prosperitet srpske države vezan za kombinaciju institucionalne stabilnosti, međunarodnog legitimiteta i moralnog autoriteta.

Crkva je pozvana da preobražava svijet, a samim tim da preobražava i uređuje društvo u kojem živimo, zbog toga je više nego poželjno javno djelovanje crkvenih duhovnih vođa srpskoga naroda u kreiranju i oblikovanju svakodnevnice i budućnosti, ali na svetosavskim principima koji su svevremeni, a to je djelovanje na ideji moralnih hrišćanskih vrijednosti, ideji mira i dijaloga i poštovanja drugoga. Ovako sagledajući stvari jasno vidimo da svetosavska misao nedvosmisleno nadilazi srednji vijek i više je nego aktuelna u savremenim međuljudskim, crkvenim i međudržavnim procesima.