Jedna od karakteristika srpskog izdavačkog pejzaža jeste i prisustvo vrlo dobrih i relevantnih izdavačkih kuća izvan najvećih gradskih centara. To, čini mi se, u zemljama slične veličine baš i nije slučaj. Ovdje čak i ne uključujem velike univerzitetske gradove kao što su Novi Sad, Niš ili Kragujevac. Mislim na Smederevo i tamošnji Heliks, Vršac i tamošnji KOV, Loznicu i Karpos, Čačak i Gradac, Kraljevo i Povelju, i tako dalje. Dio ovog niza je, naravno, i Agora iz Zrenjanina. Bilo bi zanimljivo analizirati izdavačke strategije svih ovih kuća, ali nećemo se sada baviti tom temom. Ovo nam je samo šlagvort da pomenemo da se Agora posljednjih godina istakla i objavljivanjem dnevničkih knjiga nekih srpskih pisaca, a među njima i „junaka“ ovog zapisa: književnika Pavla Ugrinova.

Knjiga na koju mislim zove se „Nulta egzistencija“ sa podnaslovom „Dnevnik 1990 – 2006“. Ime autora – Pavle Ugrinov – neobično je i pamtljivo. Pravo, građansko, ime ovog autora je mnogo frekventnije: Vasilije Popović. Rođen je u mjestu Mol koje se nalazi na teritoriji današnje opštine Ada u sjevernom dijelu Banata, u Potisju, uz desnu obalu rijeke Tise. Ovo je jedna od lokalnih zajednica tog kraja u kojoj tradicionalno žive i Mađari i Srbi.

Godine osnovnog obrazovanja budući pisac provodi po različitim mjestima Vojvodine, no gimnaziju završava upravo u gradu u kojem je objavljena „Nulta egzistencija“, u današnjem Zrenjaninu, dakle, nekadašnjem Petrovgradu. Kao neko rođen prije ravno stotinu godina, 1926, dakle, on oslobođenje zemlje dočekuje kao tek punoljetan muškarac. U godinama za studiranje u Beogradu upisuje Ekonomski fakultet. Studira taj „praktičan“ fakultet u vrijeme kad se tek osniva Akademija za pozorište i film. Poslije odslušane dvije godine ekonomije, prebacuje se na ovaj tek osnovani umjetnički fakultet. Tu studira režiju u klasi Huga Klajna. I sam Ugrinovljev mentor bio je fascinantna ličnost: Hugo Klajn (1894–1981) bio je istaknuti jugoslovenski lekar, psihoanalitičar, pozorišni reditelj i profesor. Kao Frojdov učenik na Univerzitetu u Beču, postao je pionir psihoanalize i socijalne psihijatrije na našim prostorima. Nakon Drugog svjetskog rata posvećuje se teatru, režira brojne predstave i predaje režiju u Beogradu. Njegova knjiga „Osnovni problemi režije“ i danas je ključni udžbenik za studente.

Inače, Ugrinov je diplomirao postavkom slavnog teksta „Vitez čudesa“ španskog autora Lopea de Vege. Bio je jedan od osnivača Ateljea 212, legendarnog pozorišta oko čijeg novog upravnika se i posljednjih nedjelja u javnosti vode rasprave. I danas se potencira tamošnja rana postavka Beketovog „Godoa“. Ta činjenica da se famozni komad koji definiše moderni pozorišni izraz tako brzo poslije originalnog igranja postavlja u jednoj ipak socijalisitičkoj zemlji spada u istoriju moderne evropske kulture i već potpis na tu režiju čine Ugrinova interesantnom umjetničkom figurom. Tih godina, međutim, počinje i njegova autorska književna avantura: 1955, naime, Ugrinov objavljuje  poemu „Banatska zapevka“. Knjigu je objavila Matica srpska, a onovremena kritika je isticala kako ova poema donosi duboku lirsku i melanholičnu sliku vojvođanske ravnice, baveći se motivima zavičaja, prolaznosti i sudbine lokalnog stanovništva. Ova knjiga je dobila uglednu Brankovu nagradu. Naoko paradoksalno, mada je, eto, prije svoje tridesete godine skoro pa „kanonizovan“ kao pjesnik, Ugrinov se odmah zatim okreće – prozi. Već dvije godine kasnije izlazi njegov roman „Odlazak u zoru“. Zanimljiv detalj je da ova knjiga izlazi u Sarajevu u izdanju Narodne prosvjete. Uspon i pad ove izdavačke kuće na nivou cijele Jugoslavije mogli bi biti predmet zasebnog teksta, ali je ovdje zanimljivo da je tada, eto, privukla ovog mladog perspektivnog pisca. Kritike „Odlaska u zoru“ su bile dobre.

Početkom naredne decenije, Ugrinov nastavlja fokus na prozu što se najbolje vidi iz knjige „Ishodište“ koja donosi njegove pripovijetke i novele. U tom periodu Ugrinov radi i dalje u Ateljeu 212, a zatim je i urednik na tadašnjoj Radio-televiziji Beograd. I na toj poziciji on je, takođe, ostavio snažan i dubok trag. On je, dakle, istovremeno i relevantan stvaralac i istaknuti kulturni radnik, kako se to kaže. Stoga on ima pozicije i u organizaciji Sterijinog pozorja, primjera radi, kao i u upravi Jugoslovenskog dramskog pozorišta, Udruženja književnika Srbije i drugdje.

U drugoj polovini šezdesetih, objavljene su dobro primljene knjige „Vrt“ i „Elementi“. U ove dvije knjige, koje su objavljene godinu za godinom, 1967. i 1968, u izdanju Nolita, odnosno Prosvete, Ugrinov usvaja radikalno modernističku paradigmu, blisku poetici francuskog novog romana. U ranijoj njegovoj prozi postojala je ipak određena veza sa tradicionalizmom koja se sada gubi. Pojedini kritičari za ovaj postupak koriste sintagmu „fenomenološka redukcija“. Imajući u svom dotadašnjem opusu i tezu i antitezu, Ugrinovu se počevši od sedamdesetih godina dvadesetog vijeka, od njegove umjetničke zrelosti, kad je već u srednjim i poznim četrdesetim godinama života, otvara i mogućnost sinteze. Tako nekako i biva. Kao jako plodan i produktivan autor, u narednim godinama Ugrinov objavljuje i romane više tradicionalne i romane avangardističke, kao i one koji ponešto stapaju ove „škole“. I takođe, sve se više vraća ličnom i memoarskom.

Krajem sedamdesetih, za roman „Zadat život“, Ugrinov će dobiti NIN-ovu nagradu, i to jednoglasnom odlukom žirija. Tematski će obraditi temu Informbiroa, ne pionirski, ali opet ne ni u vrijeme kad je to već postalo skoro uobičajeno. Kritičar Marko Nedić ovako je svojevremeno pisao o ovom romanu: „Autorovo vreme se ni na koji način neposredno ne upliće u događaje njegovog zasad poslednjeg romana, ali je na izvestan način ipak prisutno u njemu. Prisutno je samom činjenicom da se u romanu govori o događajima vezanim za posleratno vreme i vreme rezolucije Informbiroa, i to na način kojim se neutralizuje izvesna zatvorenost tih tema za našu savremenu književnost, posebno temu rezolucije Informbiroa. Ugrinov o tom vremenu piše bez unapred postavljenih šema i datih odgovora, a ipak ideološki tako jasno i sigurno, bez ikakvog opterećenja političke, etičke ili stvaralačke prirode.“

Ova nagrada je i finalni djelić mozaika u potpunom etabliranju Ugrinova u najuži vrh ondašnje društveno-umjetničke piramide. Već 1981, on postaje dopisni član Vojvođanske akademije nauka i umetnosti (VANU), a nekoliko godina kasnije već je i redovni član. Takođe, i dalje neumorno piše. Njegovi romani iz ovog perioda privlače veliku pažnju kulturne javnosti. Takođe, ovo je period kad počinje da objavljuje dnevničke zapise. Krajem osamdesetih godina, jedan je od ključnih zagovornika ideje za osnivanje Udruženja nezavisnih pisaca Jugoslavije (skupa sa Mirkom Kovačem, Filipom Davidom, Živojinom Pavlovićem i Vidosavom Stevanovićem). Bio je nezaobilazan dio osnivanja ovog udruženja u Sarajevu. Kako se bliže rat i raspad Jugoslavije, jača i njegov aktivistički nerv. Njegovi dnevnici su upravo jedan od najpouzdanijih ličnih izvora o događajima poput osnivanja Beogradskog kruga, primjera radi.  Generalno njegova je proza nedovoljno pročitana.

Uglavnom, od 1990-ih, Ugrinov nije više samo član VANU, nego i Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU). U posljednjoj životnoj fazi i dalje je izuzetno produktivan. 1996. će dobiti i Andrićevu nagradu. Knjiga „Pogled preko svega“ je primljena kao djelo živućeg klasika, dok će roman „Zauvek“ biti objavljen posthumno.

Pavle Ugrinov je umro 23. juna 2007. u Beogradu. Sahranjen je u Aleji zaslužnih građana. U nekrolozima je istaknuto i njegovo stvaralaštvo i njegov širi društveni rad, naročito u kontekstu SANU. Potenciran je njegov rad u odborima Akademije (poput Odbora za izdavačku delatnost) i njegova uloga mosta između tradicionalnih institucija i modernih umetničkih tokova. U svojim dnevnicima, Ugrinov je zabilježio i vijest o Beketovoj smrti. On tu piše da je Beketova najbolja drama „svetla vizija kroz koju se i on sam ostvaruje, ne samo kao pisac“. I Ugrinov je u kulturi Srbije ostavio jednu svijetlu viziju, ne samo kao pisac, može da se kaže.