Biće zanimljivo kad neko nekad bude pisao ozbiljnu istoriju Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU). Iz perspektive nekog tipičnog Srbina, ili barem onoga što se obično projektuje kao tipičan Srbin, SANU je jedan od temelja srpstva i Srbije. Iz perspektive dominantniih narativa u Sarajevu, Zagrebu i Prištini, a donekle i na Zapadu, SANU je „glavni štab zlog srpskog nacionalizma“. Vjerovatno ne postoji dokument u čijem sadržaju u suštini nema ničeg posebno dijaboličnog, a da je proglašem „masterplanom“ velikog „udruženog zločinačkog poduhvata“ kao što je slučaj sa Memorandumom SANU. Postoje relativno pouzdane anegdote iz Haškog tribunala o razočarenju tužilaštva nakon čitanja kompletnog engleskog prijevoda teksta od koga su očekivali da se savršeno uklopi u „dokazni materijal“. Iz perspektive nekih srpskih nacionalista, ovo je, međutim, tek „stara slava“. Takvi obično kažu da je Akademija bila „na visini zadatka“ dok su njom institucionalno gospodarili kadrovi iz društvenih nauka. Za njih je dominacija akademika iz oblasti prirodnih nauka, posebno medicine, početak dekadencije. Naročito je jedan intervju Vladimira Kostića, iz vremena njegovog predsjednikovanja, bio komentarisan u tom registru.

To nam, međutim, ovdje nije tema. Pokušavamo tek da skiciramo kontekst za priču o jednom akademiku SANU koji ovih dana slavi osamdeseti rođendan. On, dakle, nije mlad čovjek, ali je „mlad“ akademik, jer je dopisni član Akademije tek od svoje sedamdeset i pete godine, odnosno od novembra 2021. A eto, čovjek o kojem govorimo se rodio baš u novembru. I dobro, da ne glumimo tajanstvenost; govorimo o Slobodanu Šijanu. Da budemo pošteni što se tiče prijema Šijana u članstvo u poznim godinama, problem je bio u anahronom „protokolu“ jer nije postojala opcija ulaska režisera, pa u SANU nije ni Emir Kusturica, primjera radi, mada je on u jednom trenutku javno obznanio da i ne želi da bude. Mada, zanimljivo je i to da je prije sto godina Ivo Andrić postao član sa trideset i četiri godine, dok je Milena Marković, kad je primljena u šestoj deceniji života, to proglašeno maltene čudom koliko je mlada, a već akademik.

Vratimo se, međutim, Šijanu. Kad je izabran u SANU, prije pet godina, kao prvi filmski stvaralac ikada, izjavio je: „To je po meni jedan veliki pomak u odnosu na tradicinalni koncept kakav je vladao Akademijom, pomak koji verovatno nije imao 100 posto podršku, ali je imao dovoljnu podršku da otvore vrata i nečemu što je tokom 20. veka bilo zaista značajno za umetnost, ali je sigurno bitno da se čuje tamo i neki moj stav, i neko moje mišljenje o svim stvarima koje se budu ticale tog našeg kinematografskog udela u našoj kulturi.“

Slobodan Šijan je, rekosmo, rođen 16. novembra 1946. Bilo je to vrijeme svježe slobode i oslobođenja, vrijeme kad je ime Slobodan bilo naročito popularno. Zanimljiv detalj u njegovoj biografiji tiče se prve njegove fakultetske diplome; prije nego režiju, on je, naime, diplomirao slikarstvo na Fakultetu likovnih umetnosti (FLU) u Beogradu. Nakon ove diplome, stiče još jednu, onu režisera na Fakultetu dramskih umetnosti (FDU). Sa takvim „bekgraundom“, nije valjda ni čudno ni neobično da se isprva bavio eksperimentalnim filmom.

Šijanov rad u kontekstu Nove umetničke prakse može se ugrubo podijeliti na dvije faze, obje u toku sedamdesetih godinu prošlog vijeka. U vremenu studiranja, pod mentorstvom Živojina Pavlovića, snimio je filmove kakvi su „Autoportret na groblju“ (1970), „Ručni radovi“ (1971) i „Jutro u ružičastom“ (1971).  Poslije, krajem iste decenije, Šijanovu karijeru obilježavaju takozvani filmski leci. To je period kad on već ima reputaciju u umjetničkim krugovima, ali ne i među širokom publikom.

1980. godine to se zauvijek mijenja. Te godine Šijan snima film koji je po mnogima možda i najbolji film srpske i jugoslovenske kinematografije: „Ko to tamo peva“. Priča o snimanju ovog filma luda je skoro kao sam film. Film se snima u vrijeme Titove smrti, praktično bez budžeta. Međutim, scenario je sjajan, kao i glumačka ekipa (Pavle Vuisić, Aleksandar Berček, Danilo Bata Stojković, Mića Tomić, Dragan Nikolić, Neda Arnerić, Slavko Štimac, Taško Načić i Borislav Stjepanović), a i Šijan je očito bio naročito nadahnut. Filmski kritičar Srđan Vučinić je precizno primijetio: „Kovačević pogađa neuralgične tačke srpske istorije i mentaliteta, ona mesta koja zvanična kultura i istoriografija permanentno kriju, prećutkuju ili zapostavljaju. Jasno je da je razulareni autobus u ‘Ko to tamo peva’ živopisna metafora srpskog naciona koji bezbrižno ide u susret Hitlerovim bombama (ali i svim budućim katastrofama koje će ga nakon toga zadesiti).“ Za Dejana Sretenovića, ovaj film je neka vrsta šifre o srpskom mentalitetu, „šifra (koja) nam i danas aktivno pomaže da otključamo pristup društvenoj stvarnosti u Srbiji jer procesi modernizacije i građanske emancipacije ovde nisu dovedeni do kraja i posledice toga trpimo i danas. S druge strane, sintagma ‘Ko to tamo peva’ upućuje metaforički na odnos umetnosti i društva, jer šta su drugo dva mala Roma koji u interludijima kroz songove opisuju ono što se oko njih događa do glas umetnosti koja specifičnim izražajnim sredstvima ‘opeva’ socijalnu realnost i pomaže nam da je razumemo iz perspektive drugačije od one svakodnevne“.

U periodu od 1982. do 1984. godine, Šijan godinu za godinu snima tri filma koja su stekla kultni status: „Maratonci trče počasni krug“, „Kako sam sistematski uništen od idiota“, „Davitelj protiv davitelja“. Način na koji je filmski „obrađena“ famozna komedija Dušana Kovačevića je genijalan, skoro bi se moglo reći alanfordovski. Drugi ovdje navedeni film je nekako ostao u sjeni prvog i trećeg, neki će reći i nezasluženo. Sam Šijan je ostavio zanimljivo sjećanje na njegovu genezu („Tako sam, eto, odlučio da skupu mašineriju celovečernjeg igranog filma stavim u službu jedne žive ličnosti, da snimim filmsku biografiju, ali biografiju apsolutnog marginalca, beogradskog luzera i politklošara, beznačajne i nepoželjne osobe, Radoša Terzića – zvanog Če. Ovakav zahvat je izazivao najzabavnije situacije. Na primer: Bata Stojković nije nikako mogao da se pomiri sa time da svoju malenkost podredi tumačenju lika i dela jednog živog propaliteta.“) O filmu „Davitelj protiv davitelja“ ubјedljivo je pisao Pavle Levi: „Sarkastični prolog filma postavlja premisu prema kojoj civilizacijski i urbani napredak jedne sredine ne zavisi od njenih kulturnih dostignuća, već od prisustva zapadnjačkih patoloških obrazaca. Šijan parodira provincijalni mentalitet koji, u svojoj žudnji da bude priznat kao kosmopolitski, svesno priželjkuje i slavi sopstvenu propast i devijaciju. (…) Sukob između Pere Mitića i Spiridona Kopicla predstavlja sudor dvaju različitih modaliteta društvene represije i otuđenja u poznom socijalizmu. Dok je Pera proizvod tradicionalne, patrijarhalno-autoritarne krivice, Spiridon otelovljuje novu, medijski posredovanu i pop-kulturnu neurozu urbanog Beograda osamdesetih.“

Poslije ove trogodišnje „demonstracije“ sile, Šijan je u budućnosti snimao mnogo rjeđe. To je posljedica fokusa na druge poslove, između ostalog i profesorski na FDU, kao i nespremnosti na kompromise. Jer Šijan je veliki radnik i u tim godinama i decenijama radio je na mnogim projektima kojima se nije dogodila „milost uobličenja“. To je bila posljedica različitih okolnosti i njihovog spleta te interakcija. Ipak, „Tajna manastirske rakija“, „Siroti mali hrčki“ i „S.O.S. – Spasite naše duše“ su svi po redu filmovi vrijedni pažnje. Mnogi će reći da su ovi filmovi slabiji od onih koji su im prethodili, ali svaki veliki opus ima različite vrhunce.

Najnoviji Šijanov film „Budi Bog s nama“ (o Bošku Tokinu i Beogradu iz dvadesetih godina dvadesetog veka) prikazan je na ovogodišnjem FEST-u. Nije to izazvalo toliko drastične napade kao one na Lordana Zafranovića, ali nije i da je nedostajalo zlobnika koji su u svojoj sitneži pokušavali i ovakvom umjetniku da drže kvazimoralističke lekcije. Ti pikzibneri time su, naravno, više govorili o sebi nego o Šijanu. Po njima se svakako ništa neće zvati. A srpska kultura, međutim, u kontekstu ovog „okruglog“ rođendana, ima šta i koga da slavi.