Nije ih bilo puno, ali su to sve bili dobrostojeći srpski trgovci, advokati, činovnici, profesori i drugi, koji su radili i poslovali na crti između Budimpešte i Beča. Godina je 1826., a dan 16. februar po gregorijanskom kalendaru. U redakciji novina Letopis serbski u Budimpešti za stolom su sjedili Gavrilo Bozitovac, Andrija Rozmirović, Jovan Demetrović, Petar Rajić, Đorđe Stanković i mladi Jovan Hadžić, doktor prava s univerziteta u Beču. Sve njih okupio je toga dana Josif Milovuk, peštanski trgovac, rodom iz Trpinje pored Vukovara. Članarina se plaćala odmah i iznosila je 40 forinti u srebru. Toga dana je osnovana Matica srpska. Prvi predsjednik bio je spomenuti Jovan Hadžić i to je najstarija srpska kulturno, književno, historijsko naučna institucija, koja upravo ovih dana u Novom Sadu slavi dvjesto godina svoga postojanja.

Po uzoru na Maticu srpsku, i drugi slavenski narodi su tokom 19. vijeka osnivali svoje matične kulturne institucije. U Pragu je 1831. osnovana Matica češka, u Zagrebu 1842. Matica ilirska, kasnije 1874. Matica hrvatska, u Zadru 1862. Matica dalmatinska, a u Ljubljani 1864. Slovenska matica. U Dubrovniku je također 1. augusta 1909. godine osnovana Dubrovačka Matica srpska. Matica Lužičkosrpska osnovana je 1847. godine, Galičko ruska matica osnovana je 1848. godine, Poljska matica 1882., a Bugarska matica 1909. godine.

Želja za osnivanjem Matice srpske u Budimpešti te 1826. godine primarno se tiče egzistencijalne potrebe Srba na prostoru Habsburške Monarhije za očuvanjem svog nacionalnog i kulturnog identiteta, ali konkretan okidač za osnivanje vezan je za sudbinu spomenutih novina, Letopisa serbskog, koji je u stvari bio prethodnica jedne čitave institucionalne kulturne epohe. Iako je od 1812. godine postojala službena suglasnost cara Franca I da se u austrijskoj carevini „narodu srpskom, radi njegova prosvjećivanja, osnuje fond za štampanje i korisno rasprodavanje knjiga dobrih pisaca“, jedino srpsko glasilo tada u carevini, Novine serbske u Beču, ugašene su zbog financijskih teškoća 1822. godine. Grupa obrazovanih i uglednih Srba, među kojima su bili Lukijan Mušicki, Stefan Stratimirović, Georgije Magarašević i Jovan Hadžić, započela je inicijativu za stvaranje novih srpskih novina. Za tu svrhu urednik ugašenih Novina serbskih, Dimitrije Davidović, pozvat će u pomoć tada svemoćnog knjaza Miloša, koji je među Srbima u to vrijeme rješavao sve probleme. Nakon mnogih peripetija prvi broj novog glasila, Letopisa serbskog, izaći će 1824. godine i bit će pohvaljen od publike evropskog ranga kao vrlo kvalitetan list ali, avaj, novosadski izdavač Konstantin Kaulici, nagovijestit će već sljedeće godine obustavu mladog časopisa. Agonija i ushit kulturnog buđenja Srba, razapetih između služenja Otomanskom i Austrijskom carstvu, stanovali su tada vrata do vrata. Trebalo je hitno prevladati opasnost gašenja još jednog srpskog lista u tuđini, pa će u prvom broju Letopisa serbskog iz presudne godine 1826. Jovan Hadžić s herojskim zanosom napisati: „Evo ti, počitajemi i predragi Rode, Letopisa Srbskog. Tebi podnosi sa ljubavlju punim žarom Matica Srbska, koja je Tebe radi i Tvoje slave radi postala, za Tebe radi, za Tebe diše.” Bilo je to prvo javno spominjanje Matice srpske, prije njenog formalnog utemeljenja. Sudbina je hirovita ali i blagodarna: zbog silne želje da se održe jedne novine, daleko od domovine, nastala je Matica srpska, najstarija i najznačajnija srpska kulturna institucija.

Prvi donatori Matice srpske bili su ljudi od bogatstva i utjecaja; grof Sava Tekelija, koji je osnovao i prosvjetni zavod koji nosi njegovo ime, i knjaz srpski Miloš Obrenović, a kasnije su im se pridružila imena jednakog značaja i ugleda: Petar II Petrović Njegoš, porodica Karađorđević, Mihajlo Pupin, Jovan Jovanović Zmaj, Laza Kostić, Nikola Tesla i mnogi drugi. Kako je Matica rasla, slijedile su stipendije i šira podrška naučnom i kulturnom radu, sve do naših dana, ali njene prve godine obilježila je velika kulturna rasprava u Matici, koja u široj kulturnoj javnosti ni do danas nije sasvim završena. Bila je to polemika, kolokvijalno rečeno, „za Vuka ili protiv njega“, s pobornicima i protivnicima Vukove jezične reforme, gdje se i danas u Srbiji može naći ljudi od akademskog ugleda koji će tvrditi da je ta standardizacija srpskog jezika koju je izveo Vuk Stefanović Karadžić, srpskom jeziku i kulturi više naštetila nego što joj je koristila.

Do 1864. godine Matica srpska nalazila se u Budimpešti, a potom je preseljena u Novi Sad. Naime, u revolucionarnoj 1848. godini nacionalnog buđenja posvuda po Evropi, na čuvenoj Majskoj skupštini u Novom Sadu, izglasano je Srpsko Vojvodstvo, kao autonomna jedinica unutar Habsburške Monarhije. Međutim, zbog svih turbulencija unutar carstva, naročito između Austrije i Ugarske, Srpsko Vojvodstvo je, kao ustupak Ugarskoj, 1860. godine ukinuto i položaj Matice srpske u Budimpešti bio je bitno oslabljen. Maticu srpsku iz Budimpešte je o svom trošku u Novi Sad preselio trgovac iz tadašnjeg Bečkereka, današnjeg Zrenjanina, Jovan Forović. U parobrodu „Napredak“ je, između ostalog, u šezdeset i jednom sanduku, stala kompletna prva srpska javna naučna biblioteka. Novi Sad je inače bio strahovito razoren u ugarskoj ofanzivi na grad 1849. godine, kada je stradala većina kuća i kada je na zgarištima ostalo preživjelih tek par stotina Novosađana. Pet godina kasnije, po preseljenju iz Budimpešte, Matica srpska je u Novom Sadu bila smještena u Platoneumu, zgradi Platona Atanackovića koji ju je Matici ustupio za rad. Matica je do 1928. godine mijenjala svoje adrese da bi se konačno skrasila u zgradi u kojoj se nalazi i danas, koja je prije sto godina bila zadužbina Marije Trandafil, velike dobrotvorke koja se naročito bavila zbrinjavanjem srpskih đaka i siročadi. Danas je Matica srpska reprezentativno zdanje srpske kulture, koje na najbolji način predstavlja i srpsku kulturu, historiju, kao i nacionalni identitet.

Kada je prije dvije godine u Novom Sadu obilježeno 200 godina od osnivanja spomenutog Letopisa serbskog, danas Letopisa Matice srpske, rečeno je: „Letopis je hronika srpska i hronika o srpstvu. Temelj naše duhovne baštine i svetionik u svim časovima tame i nade. Krunski svedok naše prošlosti i neprikosnoveni orijentir koji definiše našu budućnost.“ Danas Matica srpska, pored svih mogućih tekućih kulturno-obrazovnih programa i projekata, posjeduje i preko četiri miliona publikacija na srpskom i na još 109 jezika. Tu je i galerija Matice srpske s kolekcijom djela srpske umjetnosti od 16. vijeka do danas, kao i Izdavački centar Matice srpske s brojnim izdavačkim pothvatima, među kojima je i štampanje edicije „Deset vekova srpske književnosti“.

Na jednoj staroj zgradi u Beogradu piše: „Sopstvenim trudom za ciljeve prosvete.“ Ako se sjetimo orijaškog i nesebičnog truda one prve sedmorice u redakciji novina Letopis serbski 1826. godine, sa željom da osnuju Maticu srpsku, onda možemo s objektivnim ali velikim ponosom reći da Matica srpska 16. februara ove godine u Novom Sadu i njen današnji predsjednik Dragan Stanić imaju puno valjanih razloga da proslave dvjestotu godišnjicu svoga časnog postojanja.