Najstariji među najvećim i najrelevatnijim filmskim festivalama u svijetu je onaj u Veneciji. Ove godine je na programu bilo 83. po redu izdanje festivala, a održavalo se od 2. do 12. septembra. Iz perspektive srpske kinematografije, ovogodišnji festival obilježilo je učešče filma „Do kraja dana“. Radi se o dugometražnom igranom režiserskom prvencu rediteljke i montažerke Jelene Maksimović. Film je dio selekcije Horizonti u kojoj su filmovi novih autorskih poetika i savremenih filmskih izraza. Premijera je održana 10. septembra. U medijskim najavama film je opisan kao priča o dvoje mladih čiji se životi ukrštaju tokom društvenih previranja i studentskih protesta u Beogradu. Lena se bori za svijet za koji vjeruje da je moguće promijeniti, dok je Stefan rastrzan između života kakav priželjkuje i okolnosti koje ga odvode na suprotnu stranu protesta. Njihov susret otvara prostor za ljubav, ali i za preispitivanje ličnih i političkih izbora. U glavnim ulogama se pojavljuju Lena Trifunović i Andrija Krivokapić.

Kad govorimo o kinematografiji na jugoslovenskom prostoru do posljednje decenije dvadesetog vijeka, govorimo, naravno, o jugoslovenskoj kintemarografiji, s tim što neke od tih opusa nešto više baštine neke od novonastalih nacionalnih kinematografija. Primjera radi, socijalisitčka Jugoslavija se u Veneciji pojavljuje već 1946. sa kratkim filmom Francea Štiglica „Mladina gradi“. Film je snimio Triglav film, na slovenačkom jeziku, režirao ga je slovenački režiser i mada je nastao u produkciji tadašnje FNRJ danas se on primarno posmatra kao dio slovenačkog filmskog nasljeđa. Najveći uspjeh jugoslovenske kinematografije u Veneciji bio je film „Sjećaš li se Doli Bel“ Emira Kusturice. U posljednjih više od trideset godina, Kusturica je sopstvenim izborom srpski režiser, pa na tom tragu ovaj film može da se smatra i dijelom srpske filmske tradicije. Međutim, pošto je snimljen u Sarajevu, u bosanskohercegovačkoj produkciji, nije bez temelja ni njegovo uvrštavanje u bh. tradiciju.

Opus Soje Jovanović, međutim, danas se izuzev onovremenog jugoslovenskog konteksta, posmatra isključivo u okviru srpske kinematografske tradicije. Prva srpska pozorišna i filmska režiserka bila je naročito poznata po smislu za humor i komediju. Tokom karijere režirala je prvi jugoslovenski dugometražni film u boji, „Pop Ćira i pop Spira“, koji je 1957. godine osvojio sedam зlatnih arena u Puli. Uz niz antologijskih filmskih ostvarenja i televizijskih drama, ostavila je neizbrisiv trag u pozorištu, režirajući više od pedeset predstava širom bivše zajedničke države. U kontekstu Venecijanskog filmskog festivala zanima nas njen film od prije ravno šezdeset godina, igrani film „Orlovi rano lete“ iz 1966. godine, ekranizacija istoimenog kultnog romana Branka Ćopića. Kako je poznato, radnja prati družinu đaka iz sela pod Grmečom koji zbog načina na koji se prema njima odnosi učitelj bježe iz škole. Njihovo dječije buntovništvo prolaskom vremena prerasta u borbu protiv zla i okupacije. Pored dječijih uloga, film su obilježili veliki glumci poput Miodraga Petrovića Čkalje u ulozi poljara Lijana i Ljubiše Samardžića kao Nikoletine Bursaća.

U tom periodu, Venecijanski filmski festival imao je neku vrstu „of“ programa posvećenom filmovima za djecu i omladinu. „Orlovi rano lete“ bili su dio tog programa. U tom smislu je lijep simbolički krug napravljen od Soje Jovanović do Jelene Maksimović, dvije žene iz iste zemlje i istog grada na istom festivalu. Iste te 1966. godine, u drugom propratnom programu Venecije, igrao je film mnogo zaboravljeniji danas, da tako kažemo od filma „Orlovi rano lete“. Dakle, „Štićenik“ je jugoslovenski igrani film iz 1966. godine u režiji Vladana Slijepčevića. Scenario za ovo ostvarenje napisao je istaknuti teatrolog Jovan Ćirilov, uz saradnju pjesnika Matije Bećkovića. Radnja prati Ivana Stojanovića, mladog ambicioznog pjesnika koji traži uspjeh u životu po svaku cijenu. Glavnu ulogu Ivana igra Ljubiša Samardžić, prikazujući njegovu transformaciju od idealiste do oportuniste. Ivan na svom putu ka vrhu društvene ljestvice ne bira sredstva, gazeći, kako se to kaže, preko svih principa i iskrenih odnosa. Iako itekako kritičan prema aktuelnoj društveno-političkoj situaciji, film nije bio tipično crnotalasni, pa se slabije uklopio u trendove i otud možda i današnja njegova skrajnutost.

Ovo su, dakle, bili filmovi koji su se 1966. igrali u propratnim programima Venecije (kao uostalom i film Jelene Maksimović ove godine). Tri godine poslije Soje Jovanovič i Vladana Slijepčevića, u Veneciji je Živojin Pavlović sa svojom „Zasedom“, ali u glavnom programu. Pavlović se tu takmiči, između ostalih, i sa Felinijem i Pazolinijem. Sadržaj filma vodi nas u vrijeme nakon kraja Drugog svjetskog rata, u vrijeme obnove i izgradnje. Mladi Dalmatinac Ive Vrana kome su Italijani ubili oca je idealista koji se školuje kod rođaka u Srbiji. On se iz idealističkih razloga pridružuje OZNA-i. Ljudi iz njegove okoline ne dijele, međutim, njegov idealizam. Po jednom kritičkom sažetku radi se o „vrlo hrabrom i subverzivnom ostvarenju kojemu je zbog generalne ideološke nepodobnosti onemogućena kino-distribucija, a problematična je bila i posljednja protagonistova rečenica: ‘I vi ste mi neka revolucija’, zbog čega je tadašnja savezna komisija za ‘ideološka skretanja’ djelo ocijenila kao ‘najveći antikomunistički film’. Jedno od ključnih ostvarenja crnog talasa nastalo je u najkreativnijem razdoblju Pavlovićeva stvaralaštva, a autor je u filmu, čiji protagonist svojim idealizmom figurira kao njegov alter-ego iz mladenačkih dana, kroz kontrast idealizma s jedne i beskrupuloznosti političkih vođa s druge strane izravno i beskompromisno demistificirao prirodu partizansko-komunističke revolucije“. Oko sudbine ovog filma, sam njegov autor je imao netipično mišljenje: „Tim filmom je stalno manipulisano. Kad god treba nešto da se ispovrti, ’Zaseda’ se spomene kao primer antikomunističkog filma, što je čista laž. Ja mislim da je ’Zaseda’ komunistički film… Tim filmom sam utkao moje detinjstvo, mladost, moj grč nad istorijom.“

Već naredne godine, u Veneciji, ponovo u glavnom programu je film Miloša Radivojevića „Bube u glavi“. Scenario su skupa sa režiserom napisali Svetolik Vlajković i Miodrag Ilić. Milja Vujanović i Dragan Nikolić glume Veru i Dragana, mladi par s ljubavnim problemima, uprkos obostranoj zaljubljenosti.

Deset godina, kasnije, 1980, u godini Titove smrti, dakle, u Veneciji, istini za volju ne u glavnom programu, prikazan je „Petrijin venac“ Srđana Karanovića. Snimljen po knjizi Dragoslava Mihailovića, film je takođe dao i priliku za iskazivanje velikog talenta Mirjanе Karanović. Poslije filma „Miris poljskog cveća“ i kultne serije „Grlom u jagode“, ovo je takođe bila i „velika matura“ Karanovićevog režiserskog umijeća.

Naredne godine, prije pune tri i po decenije, jugoslovenska kinematografija ima dva filma u glavnom programu. Režiseri filmova u glavnom programu su i Sidni Lamet, Nani Moreti, Jirži Mencel i drugi, žiri je skoro nevjerovatno „jak“: od predsjednika Itala Kalvina do članova kakvi su Piter Bogdanović i Kristof Zanusi, ali iz ovdašnje perspektive najzanimljiviji su, naravno, režiseri naših filmova: Emir Kusturica i Lordan Zafranović. Filmovi su „Sjećaš li se Doli Bel“ i „Pad Italije“. I, eto, pune tri i po decenije kasnije, i Kusturica i Zafranović su više nego aktivni filmski umjetnici, obojica dominantno prisutni u srpskoj kinematografiji. Kusturica je ove godine snimao novi film, a Zafranović uskoro ima premijeru dugo očekivane „Djece Kozare“.

Negdje taman na pola intervala između „Doli Bel“ i ove godine, dakle 1998, Kusturica je ponovo bio u Veneciji s filmom „Crna mačka, beli mačor“. U Veneciji je Kusturica bio i sa svojim filmom „Na mlečnom putu“. Iako višestruko nagrađivan i u Kanu, Kusturicu Venecija voli da vidi kao „svog“ režisera, pa ne bi bilo neobično da sa svojim novim filmom bude u Veneciji i naredne godine. I ovo bi mogla da bude neka kratka, subjektivna i impresionistička istorija prisustva srpskog filma na Venecijanskom filmskom festivalu.