Ima događaja u životu koji se ne posmatraju samo očima. Oni se upijaju, gotovo nesvesno, kao slike koje u sebi nose više od onoga što se u jednom trenutku vidi i čuje. Jedan od takvih događaja je i 53. sabor izvornog narodnog stvaralaštva Srbije koji je održan 10. oktobra u Topoli u okviru svečanosti Oplenačke berbe grožđa koja se svake godine održava u oktobru još od 1962. godine.

I ovog oktobra na čelu kolone koja se sa obližnjeg Oplenca spuštala ka Karađorđevom gradu, bili su mladi na konjima koji su nosili barjake, a potom trubači čiji su se tonovi široko razlivali šumadijskim predelima. Za njima pevači, svirači, folklorne grupe i zdravičari. Razigrane boje vezenih jeleka, pregača i suknji, belina košulja, srebrni nakit, oglavlja i svaka druga pojedinost je pažljivo sačuvan deo jedne velike, zajedničke priče. U tom svečanom mimohodu susreli su se mladost i iskustvo, ponos zbog pripadnosti sopstvenom kraju i radost što se njihovo nasleđe može podeliti sa drugima.

Truba je, po prirodi stvari, podigla raspoloženje, konjski koraci dali su ritam povorci, a narodne nošnje, svaka sa svojim krajiškim, šumadijskim, zlatiborskim, timočkim ili drugim zavičajnim obeležjima, pretvorile su kolonu u pokretnu sliku narodne umetnosti. A onda, kada se povorka zaustavila u Karađorđevom gradu, oglasio se pucanj iz trešnjevog topa koji je označio početak Sabora, a prostor su zatim ispunili zvuci saborske himne „Obraše se vinogradi“. Pesma koja je odavno prešla granice jednog kraja i postala prepoznatljivi muzički znak Šumadije, povezujući svečani trenutak sa predelom koji je vekovima upućen na vinovu lozu, grožđe i vino, ali i sa istorijskim pamćenjem koje Topola brižljivo čuva.

Nije bez značaja ni mesto na kojem se ovaj susret održava. Topola – Karađorđev grad nije tek istorijska kulisa za folklorni program. Njegovi bedemi, kula, konak, crkva i drugi sačuvani delovi kompleksa podsećaju na vreme kada je odavde vođena borba za oslobođenje Srbije od Turaka i kada je Topola bila središte ustaničke države. Posebno mesto u tom istorijskom pamćenju pripada zadužbinskoj crkvi Rođenja presvete Bogorodice u kojoj je posle ubistva sahranjen Karađorđe i u kojoj su njegovi posmrtni ostaci počivali 111. godina, sve do prenosa na Oplenac, nakon što je kralj Aleksandar završio gradnju mauzoleja u kojem danas počiva sećanje na dinastiju Karađorđevića.

Na pozornici ispod spomenika Karađorđu smenjivale su se izvorne grupe, pevači i instrumentalisti iz različitih delova Srbije i Republike Srpske. Došli su iz Dragačeva, Kragujevca, Starčeva, Prijepolja, sa Zlatibora, iz Rujišta, Boljevca, Vrbovca, Sokolca, Mokrina, Banja Luke. Svako je doneo deo svog zavičaja, njegov muzički jezik, ritam, način pevanja i odnos prema pesmi i svirki koji nikada nisu bili samo melodija. U njima su ostali zapisani način izvođenja i prepoznatljiv izraz oblikovan životom i istorijskim iskustvom sredine iz koje dolazi, radost i tuga, ljubav i čekanje, odlazak i povratak, svakodnevni život i oni retku trenuci kada se čovek oseća većim od sopstvene sudbine.

Ali Sabor nije samo prostor pesme. U njemu se susreću i različiti oblici narodnog igračkog stvaralaštva, čija je najvidljivija i najradosnija forma – kolo. Kada su se na pozornici i izvan nje zavijorile raskošne suknje, kada su se uhvatile ruke i uspostavio zajednički korak, pojedinac postaje deo celine. U kolu se ne igra samo sopstvenim telom. Igra se i ritmom onoga pored sebe, osećajem za zajedničku meru i poverenjem da će se svaki sledeći korak uklopiti u korak drugoga. Zato je kolo iz Srbije, uvršteno u reprezentativnu listu UNESKA kao nematerijalno kulturno nasleđe čovečanstva, jer je kolo jedan od najupečatljivijih simbola našeg narodnog života. Ono ne poznaje usamljenog izvođača. Njegova lepota nastaje u odnosu, u krugu koji se širi, pokreće i ponovo uspostavlja. A u tom krugu, kao u nekom malom modelu zajednice, svako ima svoje mesto.

Iza te lepršavosti, boja i ritmova postavlja se pitanje koje Saboru daje dublji smisao: šta zapravo znači sačuvati izvorno narodno stvaralaštvo? Etnomuzikolog Ljubica Popović, urednik programa Kulturnog centra Topola, objašnjava da se ovde, za razliku od scenski oblikovanih folklornih programa, ne vrednuje samo kvalitet izvođenja. „Važno je da se prepoznaju tradicionalan način izvođenja, repertoar i stil karakterističan za određenu sredinu, kao i to koliko je određeni oblik pevanja, sviranja ili igranja utemeljen u tradiciji kraja iz kojeg učesnici dolaze“, kaže i dodaje:

„Nije dovoljno sačuvati melodiju, tekst pesme, koreografiju ili način sviranja. Potrebno je razumeti i okolnosti u kojima su nastajali, njihovu funkciju i značenje za ljude koji su ih stvarali i prenosili“.

Među učesnicima Sabora su i stariji ljudi, koji nose iskustvo dugog trajanja. Iz kratkog razgovora sa članovima KUD „Zavičaj“ iz Sokoca sa Romanije sažeta je jedna od najvećih briga svih koji se bave očuvanjem nematerijalnog kulturnog nasleđa, a to je nezainteresovanost mladih. Na sreću, ima mnogo mladih koji danas pevaju ili igraju iz Banja Luke, Aranđelovca, Topole ili Kragujevca… Oni nisu samo izvođači koji su naučili određeni repertoar. Kako ističe Popović, „najvažnije je da mladi tradiciju ne dožive kao nešto završeno i pripadajuće prošlosti, već kao deo kulturnog nasleđa koje i sami mogu da upoznaju, razumeju i prenesu dalje“.